Maliyyə

Ana səhifə

Maliyyə

Pul artdıqca, cib boşalır - TƏHLİL

Pul artdıqca, cib boşalır - <font color=red>TƏHLİL</font>

15 yanvar 2009 08:42 (UTC +04:00)

Hələ ki, beynəlxalq valyutanın dünya iqtisadiyyatına bu qədər qlobal problemlər yaratdığı kəskin defisiti müşahidə olunmaqdadır. Dünya dövlətlərinin iqtisadi böhranla mübarizəyə böyük məbləğlər yönəltməsinə baxmayaraq, istehlak bazarında hələ də çox zəif alıcılıq qabiliyyəti müşahidə edilir.

Bu vəziyyət onunla bağlıdır ki, həmin pulların əsas hissəsi maliyyə sektorunun reabilitasiyası, bankların uzunmüddətli öhdəliklərinin ödənilməsi, böhrandan daha çox əziyyət çəkmiş maliyyə təşkilatlarının təkrar kapitallaşdırılması, eləcə də iri ipoteka agentliklərinin ipoteka kreditləri ilə təmin olunmuş istiqrazlarının satın alınmasına yönəldilir. Məsələn, ABŞ tərəfindən böhranla mübarizəyə ayrılmış 1,5 trln. dollardan (700 mlrd. dollar Maliyyə Nazirliyi tərəfindən 2008-ci ilin oktyabrında, 800 mlrd. dollar Federal Ehtiyat Sistemi tərəfindən noyabrda ayrılıb) cəmi 200 mlrd. dollar kiçik və orta biznesin dəstəklənməsinə və istehlak kreditləşdirməsinə yönəldilib. Bu arada isə, təkcə oktyabr ayında İspaniyanın maliyyə sektoruna 50 mlrd. avro, Almaniyada – 470 mlrd. avro, Böyük Britaniyada – 500 mlrd. funt sterlinq, İsveçdə – 188 mlrd. dollar ayrılıb. Ötən ilin noyabrından bu ilin noyabr ayınadək ABŞ-ın Maliyyə Nazirliyi və FES tərəfindən əsasən bank sektoruna kreditlər, eləcə də, əsasən infrastruktur layihələrinə investisiyalar şəklində təxminən 8 trln. dollar yatırılıb. Göründüyü kimi, dünyanın maliyyə sektorunun xilas olunması fonunda sənaye sektoru iş yerlərinin ixtisar edilməsi hesabına vəziyyətdən çıxmağa çalışır. İri avtomobil istehsalçılarına yönəldilən kiçik maliyyə axınları əhalinin istehlak aktivliyinin azalmasının qarşısını almağa qadir deyil. On minlərlə kiçik istehsalat müəssisələri on avtomobil nəhəngindən 10 dəfələrlə daha çox işçi qüvvəsi saxlaya bilər. Hələ ki, maliyyə axınları bu vacib sektordan yan keçir. Qeyd etmək lazımdır ki, dünya ictimaiyyəti qlobal iqtisadi böhranla mübarizəyə çox gec qoşulub. Belə ki, 2006-cı ildə ipoteka sektorunda başlayan böhranın 2008-ci ilin birinci rübündən etibarən bütün dünya iqtisadiyyatının maliyyə sektorunu dağıtmasına baxmayaraq, böhranla mübarizəyə yalnız 2008-ci ilin oktyabrından başlanılıb. Bu bir çox iri dövlətlərin uzun müddət başlamış böhranı etiraf etmək istəməməsi və anti-böhran proqramının qəbul edilməsinə kifayət qədər böyük vaxt sərf etməsi ilə bağlıdır. Buna baxmayaraq, əksər dövlətlərdə resessiya artıq çoxdan başlayıb. Bundan məntiqi nəticə çıxarmaq çətin deyil: dünya «yırtıcının» özü ilə deyil, onun kölgəsi ilə mübarizə aparır.
Düşünürəm ki, kiçik və orta biznesə real dəstək proqramının qəbul edilməsinin zamanı yetişib. Üçüncü dünya ölkələrinin, məsələn, Çin iqtisadiyyatının sürətlə inkişaf etməsində ailə podratı əsasında fəaliyyət göstərən, hərəsində 20-dək işçinin çalışdığı kiçik istehsal müəssisələri çox böyük, demək olar ki, başlıca rol oynayır. Bu müəssisələr əsasən kənd təsərrüfatı xammalının becərilməsi və emalı, ət-süd qida məhsullarının istehsalı, çörək bişirilməsi, fermer təsərrüfatı, inşaat materiallarının hazırlanması üzrə geniş profilli istehsalat, mini toxuculuq istehsalı, mebel istehsalı, eləcə də əhaliyə xidmət sahələri və bir çox digər fəaliyyət növləri ilə bağlıdır. Dövlət bu sektorun inkişafını büdcə hesabına tam həcmdə maliyyələşdirə bilməz, o yalnız yumşaq vergitutma və bu müəssisələrlə münasibətdə digər yüngülləşdirici qanunlar hesabına əlverişli şərait yarada bilər. Bank sektoru isə bu cür sosial əhəmiyyətli müəssisələrlə münasibətdə daha yumşaq girov siyasəti yürütməklə yeni kredit siyasəti hazırlamalıdır, çünki bu müəssisələrin böyük əksəriyyətində girov aləti mövcud deyil. Dövlətin bu kreditlərin qaytarılmasına nəzarət funksiyalarının bir hissəsini respublikanın regional inkişaf idarəsinin yaradılması vasitəsilə öz institutlarına həvalə etməsi də mümkündür. Məsələn, Çində bu funksiyanı Bazarın inkişafına nəzarət üzrə Milli Komitə icra edir. Heç bir tədbir görülməzsə, maliyyə strukturlarının banklararası kredit borcları ilə bağlı problemlərini həll etməklə məşğul olduğu arada real iqtisadi sektor dağılmaqda davam edəcək və yoxsul istehlakçıların sıralarına yeni işsizlər ordusu əlavə olunacaq, eləcə də getdikcə daha çox kiçik və orta müəssisə fəaliyyətini dayandıracaq. Biz, sıravi istehlakçılar isə yalnız xərclərimizi azaldaraq gözləmək məcburiyyətindəyik. Yaxın bir ay ərzində real iqtisadi sektorun sanasiyası məqsədi ilə zəruri maliyyə yatırımları ayrılmasa, böhran hər birimizin qapısını döyəcək və ən azı bir neçə illik kök salacaq.

Köçəri Həsənov,
«Bizim Vətən» İctimai İnformasiya
Mərkəzinin direktoru
xüsusi olaraq «APA-Economics» üçün