Diaspor

Diaspor

“Qafqazda “erməni məsələsi”. 1724-1914. Rusiya arxiv sənədləri və nəşrləri üzrə” üçcildliyi Londonda nəşr edilib

20 sentyabr 2011 15:30 (UTC +04:00)

APA-nın məlumatına görə, Avropa Azərbaycan Cəmiyyəti tərəfindən hazırlanan üçcildlik Londonda tanınmış “Garnet” nəşriyyatında ingilis dilində nəşr etdirilib (http://www.ithacapress.co.uk/epages/es109086.sf/en_GB/?ObjectPath=/Shops/es109086_es120187592164/Products/9780863724091).
Topluda dünya tarixşünaslığında ilk dəfə olaraq Qafqazda “erməni məsələsi” xüsusi problem kimi irəli sürülür. Bu problem Rusiya Dövlət Tarix Arxivi (Sankt-Peterburq) və Rusiya Dövlət Hərbi Tarix Arxivindən (Moskva) aşkar edilmiş‚ uzun müddət “məxvi” və “tamamilə məxvi” qrifi ilə mühafizə olunan müxtəlif arxiv işlərindən toplanmış üç yüzə qədər nadir sənəd‚ dövri mətbuat materialları və nəşrlər əsasında kompleks şəkildə təqdim edilir. Topluda verilmiş sənəd və materialların böyük əksəriyyəti ilk dəfədir ki‚ geniş ictimaiyyət və elmi dairələrin mühakiməsinə verilir. Bu yeniliklər ümumən “erməni məsələsi” anlayışına‚ o cümlədən Qafqazda “erməni məsələsi”nə fərqli yanaşmağa imkan verir.
Topluda verilmiş sənəd və materiallar bir daha sübut edir ki, ermənilər Qafqazda gəlmə xalq olub. Qafqazda “erməni məsələsi” onların məqsədyönlü şəkildə buraya köçürülməsilə başlayıb. I Pyotrun 1724-cü il 10 noyabr tarixli fərmanı ilə genişlənən bu proses XIX əsrin əvvələrindən müntəzəm hal alıb. Qafqazdakı rus qoşunlarının komandanı Paskeviç Baş Qərəgah rəisinə 1828-ci il 26 may tarixli raportunda yazırdı ki, ermənilərin köçürülməsi uğurla həyata keçirilir, artıq Qarabağda 279 və İrəvan vilayətində 948 ailə məskunlaşdırılıbr. Polkovnik Lazarevin təminatına görə, bu rəqəm beş min ailədən artıq olacaq. (I cild, səh. 112, 114) Ermənilərin Qafqazda sayı artdıqca onlar ərazi iddiaları və separatizm məqsədlərini‚ mifik “Böyük Ermənistan” xülyasını həyata keçirməyə cəhdlər etməyə çalışıb. Bu zaman bəşəriyyətə qarşı ən ağır cinayət hesab olunan soyqırımı və terror aktlarından istifadə edilib. Ermənilərin 1905 - 1906-cı illərdə azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırım burada xüsusi yer tutur. Toplunun II cildi bilavasitə bu hadisələrə həsr olunub. Nadir sənədlərdən 1905-1906-cı illər hadisələrinin miqyası və coğrafiyası haqqında tam təsəvvür yaradlr. Qeyd edilən sənədlərdən birində, Yelizavetpol (Gəncə) Dairə Məhkəməsinin Tiflis Məhkəmə Palatasının Prokuroruna 1906-cı il 5 yanvar tarixli təqdimatında yazılıb ki‚ bu ilin yanvarın 1-nə keçən gecə ermənilərdən ibarət üç minlik kütlə azərbaycanlıların Gədəbəy kəndinə basqın edib‚ yüzə yaxın kişi‚ qadın‚ uşağı kəsib-doğrayan bu kütlə bütün evlərə od vurub‚ azərbaycanlıların daşınan əmlakını qarət ediblər (II cild, səh. 510).
“Erməni məsələsi”ndə erməni-qiriqoriyan kilsəsi və Daşnaksütun partiyasının oynadığı rola dair sənədlər və materiallar kompleksidə xüsusi qeyd edilməlidir. (I cild, 15-18 saylı sənədlər; III cild, 7-9 saylı sənədlər)

Rusiya arxiv sənədləri Qafqazla bərabər Türkiyədə də “erməni məsələsi”nin əsl mahiyyətnin aşkar edilməsi üzrə olduqca mühüm faklarla zəngindir. Ərzurumdakı Baş Konsulluğun katibi 1903-cü ilin aprelində məlumat verirdi ki, Tiflis erməniləri rusları Türkiyə ilə tezliklə müharibəyə başlamağa məcbur etmək üçün iğtişaşlar törədiblər: Erməni komitələri rusların Ərzurum vilayətini tutmağa tələsməməsindən çox narazıdır. (I cild, səh. 499)
“Erməni məsələsi” adlandırılan problemin əsassız olaraq gündəmdə qalmasına onun əsl mahiyyətinin dünya ictimaiyyətinə düzgün çatdırılmaması və həqiqətlərin təhrif edilməsi də səbəb olub. Daşnaksütun partiyasının üzvləri üzərində 1912-ci ildə Peterburqda keçirilən məhkəmə prosesinə dair dövrün ən başlıca kütləvi informasiya vasitələrinin materialları ictimai fikrin nümunəsi kimi diqqətə layiqdir. “Русское знамя” qəzetindəki məqalədə yazılırdı ki‚ çox-çox təəssüflər olsun ki‚ proses bağlı qapı arxasında keçirilir: bütün rus xalqı bu proseslə bağlı hər şeyi bilməlidir və xalqdan təfsilatları gizlətmək lazım deyildir. Rus xalqı bilməlidir ki‚ ermənilər kimdir və biz kiminlə münasibətdəyik (III cild, səh. 290). Bu yanaşma yenə də aktuallığını saxlayır.
Üçcildlikdə toplanmış sənəd və materiallardakı təkzibedilməz faktlar “erməni məsələsi”nin bütün gerçəkliklərini aşkar etməyə imkan verib. İki yüz ilə qədər bir dövrü əhatə edən sənədlər “erməni məsələsi”nin dəyişən tarixi dövrlərə necə uyğunlaşmasını açıb göstərib. “Erməni məsələsi”nə dair müasir uydurmaların aydınlaşdırılması üçün bu faklar böyük əhəmiyyətə malikdır.