Azərbaycanda dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. "ASAN xidmət" modelinin uğuru, elektron hökumət xidmətlərinin genişlənməsi, rəqəmsal imza texnologiyalarının tətbiqi, "Digital Login", "ASAN Login" və "mygov" platformalarının inkişafı nəticəsində vətəndaşların dövlət qurumları ilə münasibətləri əvvəlki illərlə müqayisədə daha rahat və operativ olub.
Lakin rəqəmsallaşmanın növbəti mərhələsi artıq yeni portal və ya mobil tətbiqlərin yaradılması deyil. İndi əsas məsələ mövcud sistemlərin vahid rəqəmsal ekosistemdə birləşdirilməsi, dövlət xidmətlərinin vahid platformadan təqdim edilməsi və dövlət qurumlarının informasiya sistemlərinin bir-biri ilə tam əlaqəli işləməsidir.
Bu məsələ son dövrlər həm dövlət qurumları, həm də İKT ekspertləri tərəfindən ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, söhbət sadəcə yeni texnologiyaların tətbiqindən yox, dövlət idarəçiliyinin yeni modelindən gedir.
Rəqəmsallaşmanın yeni mərhələsi
"Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyası" İctimai Birliyinin sədri Elvin Abbasov APA-ya açıqlamasında bildirib ki, ayrı-ayrı dövlət qurumlarının fərdi rəqəmsal portallarının və mobil tətbiqlərinin mərhələli şəkildə vahid ekosistemə inteqrasiya edilməsi dövlət idarəçiliyinin müasirləşdirilməsi və daxili rəqəmsal memarlığın rasional qurulması baxımından strateji zərurətdir.
Bu fikir əslində dünyanın qabaqcıl rəqəmsal hökumət modellərinin əsas prinsipini əks etdirir. Bu gün Estoniya, Sinqapur, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər rəqəmsal dövlətlər çoxsaylı portal yaratmaqla deyil, həmin portalların vahid platformada işləməsini təmin etməklə uğur qazanıblar.
Azərbaycanda da artıq oxşar istiqamətdə addımlar atılır. Son nümunələrdən biri "e-Sosial" mobil tətbiqinin funksiyalarının "mygov" platformasına inteqrasiyasıdır. Bu yanaşma göstərir ki, gələcəkdə əsas məqsəd yeni tətbiqlərin yaradılması deyil, mövcud xidmətlərin vahid rəqəmsal kabinetdə cəmləşdirilməsidir.
Problem nədədir?
Hazırda müxtəlif dövlət qurumlarının çoxu öz elektron portalına və ya mobil tətbiqə malikdir. İlk baxışdan bu, xidmətlərin inkişafı kimi görünsə də, istifadəçi baxımından müəyyən çətinliklər yaradır.
Məsələn, yeni işə başlayan şəxs əmək müqaviləsi, sosial sığorta, vergi, elektron kabinet və digər xidmətlər üçün müxtəlif platformalara daxil olur. Sahibkar şirkət yaradarkən bir sistemdə qeydiyyatdan keçir, başqa platformada vergi əməliyyatlarını aparır, digər sistemdə isə lisenziyalar və icazələrlə bağlı prosedurları yerinə yetirir.
Bu parçalanmış model həm vətəndaş, həm də dövlət üçün əlavə yük yaradır.
Elvin Abbasov da məhz bu problemə diqqət çəkərək bildirir: "Hazırda vətəndaşların fərqli xidmətlər üçün onlarla fərqli platformada qeydiyyatdan keçməsi həm istifadəçi təcrübəsini çətinləşdirir, həm də dövlət büdcəsinə fərdi infrastruktur saxlanılması üçün əlavə maliyyə yükü yaradır".
Bu fikir təkcə istifadə rahatlığı ilə bağlı deyil. Hər bir ayrıca portal ayrıca server, proqram təminatı, texniki dəstək, kibertəhlükəsizlik infrastrukturu və texniki heyət tələb edir. Nəticədə eyni funksiyalar müxtəlif qurumlarda paralel şəkildə maliyyələşdirilir.
Vahid ekosistem nəyi dəyişəcək?
Vahid rəqəmsal ekosistem bütün dövlət qurumlarının eyni internet saytına köçürülməsi demək deyil.
Əsas məqsəd müxtəlif dövlət informasiya sistemlərinin vahid standart üzrə bir-biri ilə əlaqələndirilməsi, vətəndaş üçün isə bütün xidmətlərin vahid giriş və vahid rəqəmsal kabinet vasitəsilə əlçatan olmasıdır.
Məsələn, vətəndaş yaşayış ünvanını dəyişdikdə həmin məlumat bir dəfə dövlət reyestrində yenilənəcək və inteqrasiya olunmuş sistem vasitəsilə digər aidiyyəti qurumların bazalarında da avtomatik əks olunacaq. Eyni məlumatı yenidən təqdim etməyə ehtiyac qalmayacaq.
Elvin Abbasov bu prosesi belə izah edir: "Dağınıq sistemlərin vahid rəqəmsal kabinet modelində birləşdirilməsi Milli Məlumat Hövzəsi və “Hökumət Buludu” (G-cloud) infrastrukturu üzərindən məlumat mübadiləsini optimallaşdıracaq, bürokratik maneələri minimuma endirəcək və vətəndaş-dövlət münasibətlərində şəffaflığı artıracaq".
Ekspertin vurğuladığı Milli Məlumat Hövzəsi və G-cloud infrastrukturu məhz müxtəlif dövlət qurumlarının məlumat mübadiləsini sürətləndirməyə xidmət edir. Bu model tətbiq olunduqda bir qurumda mövcud olan məlumat digər dövlət orqanı tərəfindən qanunvericiliyin tələblərinə uyğun şəkildə istifadə oluna bilər və vətəndaşdan eyni sənəd ikinci dəfə tələb olunmaz.
Vətəndaş nə qazanacaq?
Ən böyük üstünlük rahatlıq olacaq.
Vətəndaş müxtəlif tətbiqlər arasında keçid etməyəcək, onlarla istifadəçi adı və şifrə yadda saxlamaq məcburiyyətində qalmayacaq. Dövlət xidmətləri vahid kabinetdə toplanacaq, müraciətlərin icra vəziyyəti real vaxt rejimində izləniləcək, bildirişlər eyni platformada təqdim olunacaq.
Bundan başqa, proaktiv xidmətlərin tətbiqi genişlənə bilər. Məsələn, pensiya hüququ yaranan şəxsə avtomatik bildiriş göndərilməsi, yeni doğulan uşağa görə sosial ödəniş hüququ barədə valideynlərin məlumatlandırılması və ya sahibkarlıq fəaliyyətinə başlayan şəxslərə zəruri dövlət xidmətlərinin avtomatik təklif olunması mümkün olacaq.
Elvin Abbasov hesab edir ki, vahid platforma cəmiyyətin rəqəmsal bacarıqlarına da müsbət təsir göstərəcək: "Rəqəmsal İnkişaf Şurasının vahid koordinasiyası ilə idarə olunacaq bu prosesdə bütün dövlət xidmətlərinin tək bir rəqəmsal məkanda cəmləşməsi rəqəmsal savadlılıq və kiber-gigiyena standartlarının kütləvi şəkildə yüksəlməsinə də rəvac verəcək".
Bu yanaşmanın mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, vətəndaş nə qədər az sayda platformadan istifadə edərsə, təhlükəsizlik qaydalarını mənimsəməsi də bir o qədər asan olar. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, çoxsaylı tətbiqlər istifadəçilərin zəif şifrələrdən istifadə etməsi, fişinq hücumlarına məruz qalması və kibertəhlükəsizlik risklərinin artması ilə nəticələnə bilir.
Dövlət üçün iqtisadi üstünlüklər
Vahid rəqəmsal ekosistem yalnız rahatlıq deyil, həm də iqtisadi səmərəlilik deməkdir.
Hazırda müxtəlif dövlət qurumlarının ayrıca server infrastrukturu, proqram təminatı, texniki dəstək komandaları və kibertəhlükəsizlik həlləri mövcuddur. Oxşar funksiyaların müxtəlif qurumlarda paralel şəkildə saxlanılması dövlət xərclərini artırır.
Mərkəzləşdirilmiş bulud infrastrukturu isə server resurslarından birgə istifadəni təmin edir, texniki xidmət xərclərini azaldır, proqram təminatının yenilənməsini sürətləndirir və ehtiyat resursların daha səmərəli idarə olunmasına imkan verir.
Bununla yanaşı, inteqrasiya olunmuş sistem dövlətə daha keyfiyyətli analitika təqdim edir. Müxtəlif informasiya bazalarının əlaqələndirilməsi nəticəsində dövlət hansı xidmətlərə daha çox tələbat olduğunu, hansı regionlarda problemlərin yarandığını və hansı sahələrdə əlavə islahatlara ehtiyac duyulduğunu real vaxt rejimində görə bilir.
Şəffaflığın artması korrupsiya risklərinin azalmasına da təsir göstərir. Elektron proseslərdə bütün əməliyyatların rəqəmsal izi qalır, qərarvermə prosesləri izlənilə bilir və insan amilindən irəli gələn risklər minimuma enir.
Biznes üçün üstünlüklər
Rəqəmsal inteqrasiya biznes mühiti üçün də ciddi üstünlüklər vəd edir.
Hazırda sahibkar şirkətin qeydiyyatı, vergi uçotu, sosial sığorta, elektron qaimələr, gömrük əməliyyatları və lisenziyalar üçün müxtəlif elektron sistemlərdən istifadə edir.
Vahid ekosistem formalaşdıqdan sonra isə sahibkar dövlətlə bütün əsas münasibətlərini eyni platforma vasitəsilə idarə edə biləcək. Bu, xüsusilə kiçik və orta biznes üçün inzibati yükü əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq.
İnvestorlar üçün də rəqəmsal dövlət xidmətlərinin inkişafı mühüm göstəricilərdən biri hesab olunur. Çünki biznesin qeydiyyatı, icazələrin alınması və dövlət xidmətlərinə çıxış nə qədər sadə olarsa, ölkənin investisiya cəlbediciliyi də bir o qədər yüksəlir.
Kibertəhlükəsizlik də güclənəcək
Belə böyük inteqrasiya prosesi məlumat təhlükəsizliyi məsələsini də ön plana çıxarır.
Elvin Abbasov hesab edir ki, vahid ekosistem bu istiqamətdə də mühüm üstünlüklər yaradır: "Dövlət qurumlarının rəqəmsal izolyasiyadan çıxaraq vahid ekosistemə keçməsi, eyni zamanda kiber-təhlükəsizlik idarəetməsini mərkəzləşdirəcək, vətəndaşların fərdi məlumatlarının vahid təhlükəsizlik perimetri daxilində qorunmasını təmin edərək Azərbaycanın qlobal elektron hökumət reytinqlərindəki rəqabətədavamlı mövqeyini tamamilə yeni mərhələyə daşıyacaq".
Ekspertin fikrincə, müxtəlif dövlət qurumlarının ayrı-ayrı təhlükəsizlik standartları ilə işləməsi əvəzinə, vahid təhlükəsizlik siyasətinin tətbiqi həm kiberhücumların qarşısının alınmasına, həm də fərdi məlumatların daha etibarlı qorunmasına imkan verəcək.
Nəticə
Müasir dünyada rəqəmsal dövlət anlayışı artıq çoxsaylı portal və mobil tətbiqlərin mövcudluğu ilə ölçülmür. Əsas meyar vətəndaşın dövlət xidmətlərini nə qədər rahat, sürətli və təhlükəsiz əldə etməsidir.
Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı rəqəmsal infrastruktur vahid ekosistem modelinə keçid üçün mühüm zəmin yaradıb. İndi əsas vəzifə mövcud sistemləri əlaqələndirmək, məlumat mübadiləsini daha çevik təşkil etmək və vətəndaşı dövlət xidmətlərinin mərkəzinə qoyan vahid rəqəmsal idarəetmə modelini tam formalaşdırmaqdır.
Söhbət təkcə texnologiyaların yenilənməsindən deyil, dövlət idarəçiliyinin daha səmərəli, şəffaf və vətəndaşyönümlü modelə keçidindən gedir. Vahid rəqəmsal ekosistem uğurla həyata keçirilərsə, bu, həm dövlət, həm biznes, həm də vətəndaş üçün uzunmüddətli faydalar yaradan ən mühüm institusional islahatlardan birinə çevrilə bilər.
Prezident İlham Əliyevin bu ilin fevral ayında "2026-2028-ci illər üçün Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsinə dair Fəaliyyət Planı"nı təsdiq etməsi, belə genişmiqyaslı islahatların vahid mərkəzdən idarə olunması, müxtəlif dövlət qurumlarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi və qəbul edilən qərarların icrasına nəzarətin gücləndirilməsi məqsədilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması və Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın Şuranın sədri təyin edilməsi dövlətin də bu məsələyə nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/apa_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
