Maliyyə

Ana səhifə

Maliyyə

Professor Esfəndər Korkmaz: “Maliyyə böhranı bir neçə il davam edəcək”

01 dekabr 2008 08:38 (UTC +04:00)

İstanbul. Mayis Əlizadə - APA. Cümhuriyyət Xalq Partiyasının (CHP) İstanbul millət vəkili, iqtisadçı professor Esfəndər Korkmazın APA-nın Türkiyə bürosuna müsahibəsi

- Dunya iqtisadi böhranı haradan başladı, hara geldi, haraya doğru yol aldı?

- Dünya iqtisadi böhranı 2007-ci ilin payızında ABŞ-da “mortgage” (əmlak kreditləri) sahəsində böhranın yaranması ilə başladı. Maliyyə sektorunda başlayan bu böhran getdikcə istehsalat sahələrini də təsiri altına aldı. Bu böhran bankların kreditləri kəsməsi şəklində də özünü göstərdi. Yəni qloballaşma prosesində dünyada dolaşan sərmayə və getdikcə yayğınlaşan fondlar durğunluq mərhələsinə girdi. Qloballaşma prosesinin ən böyük xüsusiyyəti sərmayənin dünya üzrə sərbəst hərəkəti idi. Bu sərmayə hərəkət etdi, ancaq məsələn, əmək hərəkət etmədi, əmtəə hərəkətləri məhdud qaldı. Məsələn, gömrüklər heç vaxt ləğv edilmədi. Bu şərtlər altında dünyadakı qloballaşma prosesi sanki sərmayənin hakimiyyəti altına girdi. Belə olanda maliyyə sektoru ilə istehsalat sektoru arasındakı tarazlıq pozuldu. Yəni banklar və ya birjalar real istehsalat sektorunun əleyhinə şişdi, böyüdü. O qədər şişdi ki, məsələn, ABŞ-da 1 dollarlıq “mortgage” kreditinin qarşılığında bazarda 88 dollarlıq kağız dolaşmağa başladı. Yəni hər hansı bir bank 1 dollarlıq “mortgage” krediti açmış, bunun qarşılığında bir fond yaratmışdır. O fondları toplamış və ikinci fond yaratmışdır. Bunu sığorta edən başqa bir şirkət öz fondunu yaratmışdır. Beləliklə, bazarda 1 dolların qarşılığında 88 dollarlıq kağız dolaşmağa başladı. Bazarda bunların qarşılığının olmamasına bir də daşınmaz əmlak qiymətlərindəki azalmalar əlavə olununca bu kağızlar “zərərli kağızlar”a çevrildilər. Bu da dünyada maliyyə böhranına səbəb oldu. Meydana çıxan bu böhran əlbəttə ki, iqtisadi böhrana çevriləcəkdi, çünki maliyyə sektoru ilə istehsalat sektoru iç-içədir. İqtisadiyyatda bütün sektorlar bir-biriylə əlaqəlidir. Buna görə də bir çox beynəlxalq səviyyəli şirkət, xüsusilə avtomobil sənayesinə aid olan firmalar çətin vəziyyətdə qaldılar. İndi artıq sərmayə də əvvəllər olduğu kimi dolaşmır, çox az dolaşır. Bu şərtlər altında hər kəs öz güvənli limanına çəkildi – hər kəs öz “qabığına” girdi. Dərinləşən böhran qarşısında sadəcə, maliyyə sektoru ilə bağlı tədbirlər görmək – yəni ABŞ, Avropa Birliyi ölkələri və hətta Çinin etdiyi kimi - bazara yalnız pul dəstəyi vermək kifayət etmir. Çünki artıq dünyada investisiya ortamı qalmayıb, tələblər çox aşağı düşüb. İndi bir ölkə digərinin malını satın almır. Dünyadakı tücarət dövriyyəsi azalmağa başlayıb. Bu, böhranın təbii nəticəsidir. Şəxsən mən də bu böhranın bir neçə il davam edəcəyini təxmin edirəm. 2001-ci ildə Türkiyədəki böhran maliyyə sektoru ilə başlayıb, istehsalat sektoruna sıçrasa da, bunu tezliklə söndürmək mümkün oldu. Ancaq indiki böhranın bir neçə il davam edəcəyini müxtəlif parametrlər göstərir. Bir neçə il davam edəcək olan bu böhranın bütün sektorlara verəcəyi zərərlər də yüksək olacaq.

- Neftin qiymətinin aşağı düşməsindən də bəhs etdiniz. İqtisadiyyatını daha çox neft faktoru üzərində quran ölkələr (məsələn, Rusiya kimi) bu böhran nəticəsində çox ziyan çəkirlər. Rusiya hər addımda birjadakı əməliyyatları dayandırır, banklar kredit vermir, valyutanın məzənnəsini təzyiq altında saxlayır. Sizcə, iqtisadiyyatını neft sektorunun hesabına inkişaf etdirən ölkələrin durumu necə olacaq?

- Neft həmişə strateji maldır. İqtisadiyyatları neft sektoru üzərində qurulan ölkələr məzənnə siyasəti ilə “qış yuxusu”na dalmalarına görə müəyyən sıxıntıları olacaq. Ancaq burada yenə ən böyük zərəri nefti alan ölkələr görəcək. Neftə olan tələb digər mallardakı kimi deyil, neft məcburən istifadə edilən maldır. Əgər bir ölkə neft idxalatını azaldarsa, onun istehsalatı da azalar, işsizlik artar. Dünyada tələb və buna paralel olraq istehsal da azaldığından, neft ixrac edən ölkələr əvvəlki qədər gəlir əldə edə bilməyəcəklər, ancaq onların vəziyyəti nisbətən daha babat olacaq.

- Sərmayənin xalqa yayılması nöqteyi-nəzərindən bu böhranın iqtisadiyyatını neft faktoru üzərində quran ölkələrə dərs olması gərəkli deyilmi? Bu ölkələr bundan sonra sərmayəni xalqa daha çox yayıb, milli gəliri daha ədalətli bölüşdürmə yolunu tutacaqlarmı?

- Sərmayənin xalqa yayılması siyasi iqtidarın atacağı addımdır. Məsələn, Türkiyədəki özəlləşdirmələrdə biz uzun müddət sərmayənin xalqa yayılmasının lüzumundan danışdıq, ancaq hökumət blok satışlar yolu ilə müəssisələrin hamısını yerli və əcnəbi sərmayəyə verdi. Bu da bazarda inhisara səbəb oldu. Bir iqtisadiyyat sadəcə, neft üzərində qurulmaz. Üstəlik, neft uzun dönəm üçün sabit bir enerji mənbəyi kimi görünmür. Çünki alternativ və daha ucuz enerji istehsalı başlayıb. İndi hər ölkə özünə daha ucuz alternativ enerji istehsal edə bilir. Ona görə də yalnız neftə bağlı iqtisadiyyat düşünmək artıq mümkün deyil. Neft gəlirləri ilə investisiyaları artıraraq gəlirləri artırmaq lazımdır.

- Sizcə, bu böhranda neft ixrac edən ölkələrdən pul çıxışı daha da sürətlənə bilərmi?

- Güvənin sarsılması bütün dünyada müşahidə edilir. ABŞ böyük miqdarda pul ayıraraq bir çox bankını xilas etdi. İndi sərmayə ABŞ və AB ölkələrinə daha çox üstünlük verə bilər.

- Ərdoğan hökuməti AB ölkələrindən çıxacaq pulun Türkiyəyə gətirilməsi üçün parlamentdə qanun qəbu etdirdi. Bu qanun ölkəyə “çirkli” pulların gələcəyinə dair narahatlığı gücləndirib. Buna münasibətiniz necədir?

- Oktyabrın 7-də parlamentin açılışında ilk çıxışı mən edərək iqtisadi böhrana qarşı Türkiyənin tədbir görməsinin önəmini vurğuladım. Tədbirləri də saymışdım. Orada əcnəbi ölkələrdəki Türkiyə vətəndaşlarının öz pullarını ölkəmizə gətirmələrinin vacibliyindən bəhs etmişdim. Ancaq hökumət bundan yaxşı istifadə edə bilmədi. İndi ictimaiyyət AKP hökumətinin Almanyidakı “Dəniz Fənəri” Dərnəyinin pullarını bu yolla Türkiyəyə gətirəcəyindən şübhələnir. Bir qanunda bu kimi şübhə doğuracaq şeylər olmamalıdır ki, xalq da o qanundan razı qalsın. Şəffaflıq olmazsa, ölkəyə pul da gəlməz. AKP-nin qəbul etdiyi bu qanunun ölkəyə maliyyə cəlb edə biləcəyinə inanmıram.