Daxili siyasət

Ana səhifə

Daxili siyasət

Əfrand Daşdəmirov: “Heydər Əliyev həmişə Azərbaycanın və azərbaycanlıların maraqlarından çıxış edirdi”

06 may 2008 08:17 (UTC +04:00)

- Əfrand müəllim, Heydər Əliyevlə ilk tanışlığınızı necə xatırlayırsınız?
- 1969-cu ildə Moskvada SSRİ Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə İnstitutunda dissertasiya müdafiə edib Bakıya qayıtdığım dövr Heydər Əliyevin respublikaya rəhbər təyin edilməsi dövrü ilə üst-üstə düşdü. Biz yeni rəhbərin atacağı addımları diqqətlə izləyirdik. O, öz sələflərindən ciddi şəkildə fərqlənirdi - əvvəlki rəhbərlər çox rəsmi davranırdılar, onlar xalqla demək olar ki, ünsiyyət qurmurdu. Heydər Əliyev isə həmişə xalqın içərisində idi, vəziyyətin necə olduğunu öyrənmək üçün bazarlara, mağazalara, adamların sıx toplaşdığı yerlərə gedirdi. Bizim vizual tanışlığımız da burada başladı. Buna qədər biz Heydər Əliyevi televiziya ekranlarında, qəzetlərdə görmüşdük. Mövcud durum, Azərbaycanın digər respublikalardan geridə qalmasının səbəblərinə həsr olunmuş çıxışlarını çox diqqətlə dinləyirdik. Bu, çox ağrılı illər idi iqtisadiyyatda ciddi problemlər vardı, Moskva Azərbaycanın bu və ya digər sahələrdə geri qaldığına görə mütəmadi tənqid edirdi. Heydər Əliyev rəhbər kimi fəaliyyətinə respublikada qayda-qanun yaratmaqdan, iqtisadi inkişaf tempini yüksəltməkdən başladı.
- Heydər Əliyevlə ilk tanışlığınız sizdə hansı təəssürat doğurmuşdu?
- Onunla şəxsi tanışlığım həyatımın başqa mərhələsinə, doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdiyim 1977-1978-ci illərə təsadüf edir. 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul olunmuşdu, yeni qanunvericiliyə əsasən, müttəfiq respublikaların hamısı yeni Konstitusiya qəbul etməli, öz Əsas Qanunlarını yeni ittifaq Konstitusiyasına uyğunlaşdırmalı idilər. Yeni Konstitusiya layihələri hazırlanan zaman hər respublika bu sənədə öz əlavəsini etmək istəyirdi. Bununla əlaqədar müəyyən məsələlər ortaya çıxır, diskussiyalar keçirilir, hətta bəzi respublikalarda, əsasən Gürcüstanda münaqişəli vəziyyət yaranmışdı. Heydər Əliyevlə məhz o zaman tanış oldum. O, öz köməkçilərinə milli və hüquqi məsələlər üzrə mütəxəssislər tapmağı tapşırmışdı. Heydər Əliyev onlarla dövlət dili məsələsinin Konstitusiyada əksini tapmasını müzakirə edirdi. Onunla görüşdən ilk təəssüratım Konstitusiya hüququ üzrə məşhur mütəxəssislərdən biri olan Zakir Qasımovla birlikdə Heydər Əliyevin iş kabinetinə daxil olan zaman yarandı. O, diqqətlə bizə baxdı, əyləşməyi təklif etdi və dərhal mövzuya keçdi. Heydər Əliyev onu hansı məsələlərin maraqlandırdığını dedi və bizim Konstitusiya ilə bağlı mülahizələrimizi soruşdu. Bunlar əsasən Azərbaycan dili ilə bağlı maddə və “kim Azərbaycan Respublikasının subyekti sayılır” formuluna dair məsələlər idi. O, bizi diqqətlə dinlədi və Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Konstitusiya komissiyasının iclasında iştirak etməyimizi istədi. Bu komissiyanın tərkibinə nazirlər, Mərkəzi Komitənin üzvləri daxil idi. Mən özümü çox narahat hiss edirdim, çünki müzakirələrdə kifayət qədər yüksək vəzifəli şəxslər iştirak edirdi, mən isə elm dünyasının adamı idim. Bununla belə, həmin iclasda iştirak və çıxış etdim. Heydər Əliyev əvvəlcədən xəbərdarlıq etmədən öz nöqteyi-nəzərimi əsaslandırmaq üçün mənə söz verdi. Bundan sonra Heydər Əliyevlə əlaqələrimiz başladı. O zaman mən Ali Partiya Məktəbində işləyirdim, bu partiya təsisatının işi Mərkəzi Komitə ilə sıx bağlı idi. Heydər Əliyevlə daha sıx əlaqəmiz isə Bakıda əxlaq mövzusunda elmi konfransın keçirilməsindən sonra yarandı. Bu, ümumittifaq miqyaslı tədbir idi, SSRİ-nin hər yerindən bu konfransda iştirak etmək üçün Bakıya gəlmişdilər. Konfrans materiallarının hazırlanması ilə Heydər Əliyev şəxsən məşğul olurdu, SSRİ-nin ali rəhbərliyi Moskvadan bu iş üçün məsləhətçilər briqadası göndərmişdi. Materialları onlar hazırlamışdı, amma bu iş Heydər Əliyevi qane etməmişdi. Son nəticədə moskvalı mütəxəssislər geri qayıtmalı olmuşdular. Onlar yüksək səviyyəli analitiklər, gözəl qələmə sahib şəxslər, çoxlu sayda kitab və məqalələrin müəllifləri idilər. O zaman mən Moskvada konfransda idim, məni təcili Bakıya çağırdılar. Heydər Əliyev qarşıma konkret vəzifələr qoydu, Moskvadan gəlmiş mütəxəssislərin işindən nə üçün razı qalmadığını izah etdi. Biz 40 il “Azərinform” agentliyinə rəhbərlik etmiş, istedadlı jurnalist Yefim Qurviçlə birgə çalışırdıq. Heydər Əliyev moskvalı mütəxəssislərdən fərqli olaraq bizimlə birgə işləyirdi. Biz materialları on dəfələrlə dəyişib, yenidən hazırlayırdıq. Heydər Əliyev ittifaq əhəmiyyətli deyil, beynəlxalq əhəmiyyətli fiqur idi. Onun xarakterinin əsas ştrixlərindən biri son dərəcə tələbkar olması idi. Bu, rəhbər şəxsin ona tabe olan şəxs üzərində tələbkarlığı deyildi. Heydər Əliyev hamı ilə birlikdə çalışır, işləyir, görülən işi müzakirə edirdi. O, çox demokratik şəxs idi. Bu, bəlkə də kiməsə qəribə gələ bilər. Biz hansısa məsələni müzakirə edəndə kimin general, kiminsə leytenant olması zərrə qədər hiss olunmurdu, hər kəs öz fikrini söyləmək, öz nöqteyi-nəzərini ifadə etmək hüququna malik idi. Bu fikir mahiyyətindən asılı olmayaraq mütləq müzakirə olunur, məntiqi baxımdan nəyin düzgün olub-olmadığı üzə çıxır və iş davam edirdi. Əlbəttə ki, son söz yenə də onun idi, amma onun seçimi də bir qayda olaraq düzgün seçim olurdu.
- Sovetlər dövründə o, Azərbaycanın maraqlarını qorumağa necə müvəffəq olmuşdu?
- O, İttifaq miqyasında təkcə Azərbaycanın rəhbəri deyildi, Heydər Əliyev Azərbaycan və azərbaycanlıların ittifaqda səfiri idi. O. bütün Azərbaycan xalqını, respublikanın çoxmillətli əhalisini təmsil edirdi. Eyni zamanda o, öz bacarığı, şəxsi keyfiyyətləri sayəsində Azərbaycana rəhbərliyin elə ilk illərindəcə inkişafa nail oldu. Onun dövlət idarəçiliyi, problemləri görmək və dəyərləndirmək bacarığı vardı. Məhz bu keyfiyyətləri sayəsində o, qonşu respublikaların rəhbərlərindən daha tez SSRİ Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun üzvlüyünə namizəd oldu. O, Siyasi Büronun ən gənc üzvü idi, Heydər Əliyev buna öz fəaliyyəti və tükənməz enerjisi sayəsində nail olmuşdu. O, həmişə Azərbaycanın və azərbaycanlıların iqtisadi, sosial və tarixi maraqlarından çıxış edirdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi mühüm bir məqamla üst-üstə düşdü. Stalinin ölümü və Xruşşovun hakimiyyətdən getməsindən sonra münasibətlər bir az ilıqlaşmışdı, biz deportasiya olunan qohumlarımızla görüşə bilirdik. Bir çox ziyalılara bəraət verilmişdi, onların arasında Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, həmçinin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ilk rəhbəri Nəriman Nərimanov da var idi. Nəriman Nərimanova bəraət verilsə də, SSRİ Mərkəzi Komitəsində, xüsusilə də Moskvadakı erməni əsilli partiya işçiləri arasında ona qarşı neqativ münasibət vardı, onun haqqında müsbət bir fikir yazılmasına həmişə etiraz edirdilər. Amma Azərbaycanda Nəriman Nərimanovun adının yüksəklərə qaldırılmasına davamlı cəhdlər edilirdi. Nəriman Nərimanov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini yaradanlarla əks cəbhədə olsa da, o da Azərbaycan haqqında düşünüb, Azərbaycan üçün yaşayıb və mübarizə aparıb. Heydər Əliyev Nəriman Nərimanov haqqında material və sənədlərlə tanış olduqdan sonra ona abidə qoyulması məsələsi gündəmə gəldi. Respublikanın gənc rəhbəri kimi o, bu işdən möhkəm yapışdı və istəyinə nail oldu. O zaman Nəriman Nərimanovun abidəsinin hündürlüyü ciddi müzakirə obyektinə çevrilmişdi, bu abidənin Kirovun abidəsindən hündür olmasını istəmirdilər. Əgər Heydər Əliyev bu işi öz üzərinə götürməsəydi, çətin ki, Nəriman Nərimanovun abidəsi şəhərin ən gözəl yerlərindən birində və bu hündürlükdə ucaldılardı. Bu onu göstərir ki, Heydər Əliyev respublikanın nüfuzu, xalqımızın adı barədə həmişə düşünüb və bu istiqamətdə yuxarı dairələrin müqavimətinə baxmayaraq, istəyinə nail olmağı bacarıb.