Daxili siyasət

Ana səhifə

Daxili siyasət

Qafqazda yeni geosiyasi vəziyyət: hara doğru? TƏHLİL

Qafqazda yeni geosiyasi vəziyyət: hara doğru? <font color=#FF0000>TƏHLİL</font>

20 may 2008 08:18 (UTC +04:00)

2008-ci il Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi baxımından xeyli fəal başlayıb. Bu fəallıq hər iki ölkədə gözlənilən dövlət başçıları seçkilərinin fonunda xeyli təbii görünsə də, baş verən hadisələr ənənəvi ssenariyə uyğun gəlmir.

Əslində seçkilərə öz-özlüyündə baş verənlərin səbəbi kimi baxılmamalıdır, çünki bu yalnız dünyada və regionda baş verənlərin tərkib hissəsindən başqa bir şey deyil. Bu gün Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsində, eləcə də bütün Cənubi Qafqazda yaranmış vəziyyət fevral ayında Kosovonun birtərəfli qaydada müstəqilliyini elan etməsindən sonra meydana çıxan yeni beynəlxalq münasibətlər sisteminin region üzərindəki təsiri kimi qiymətləndirilməlidir. Başqa sözlə, dünyanın fövqəldövlətlərinin və təşkilatlarının ölkələrin ərazi bütövlüyü və xalqların müqəddəratlarını təyinetmə hüququ prinsiplərinin ənənəvi qarşıdurmasına yeni baxışı bütün proseslərin katalizatoru olaraq nəzərdən keçirilməlidir.
Heç şübhəsiz ki, burada mövcud durumda həlledici rolları oynamış yerli şərait və daxili şərtlər də diqqətdən qaçırılmamalıdır:

* Ermənistanın təqib etdiyi status-kvonun qorunması naminə özünütəcrid siyasəti;
* Azərbaycanın əldə etməkdə olduğu böyük neft gəlirlərinin effekti;
* Ermənistanda Qarabağ klanına qarşı erməni cəmiyyətində güclənən narazılıq;
* Azərbaycanın Kosovo təcrübəsinin presedent təşkil etməsindən narahatlığı;

Kosovonun müstəqilliyi ilə barışmayan Rusiya eyni ssenarini Qafqazda təkrarlamaqla hədələyir. Abxaziya və Cənubi Osetiyadakı Rusiya vətəndaşları ilə bağlı son yeniliklər bu planın bir hissəsidir. Bundan narahat olan Qərb isə Kosovonun presedent olmadığını bəyan etməklə yanaşı, regionun tranzit və enerji təhlükəsizliyi kimi strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq regionda mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır. Bunu şərtləndirən başqa bir cəhət isə ilk növbədə “qızılgül inqilabı”nın baş verdiyi müttəfiq Gürcüstanın ərazi bütövlüyünün hədələnməsidir. Buxarest sammitində Ukrayna ilə birlikdə NATO-ya qəbul olunacağına dair yazılı şəkildə rəsmi vəd alan Gürcüstanın Rusiyanın “təsir orbitindən” qəti şəkildə çıxması deməkdir ki, bu da öz növbəsində Qafqazdakı qüvvələr balansını kökündən dəyişir. Başqa sözlə, Qafqazda SSRİ-nin dağılmasından sonra yaranmış geosiyasi sistem yaxın bir neçə ildə yenisi ilə əvəzlənə bilər.

Azərbaycanın son dövrdə izlədiyi “ən yaxşı müdafiə hücumdur” taktikası da yaranmış bu keyfiyyətcə yeni vəziyyətdən öz xeyrinə istifadə etməkdən ibarətdir. Bu durumda Ermənistanda olan zəif daxili sabitlik ölkəmizin ən böyük müttəfiqidir. Ona görə də BMT Baş Assambleyasında “Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət haqqında” qətnamənin qəbul olunmasının Ermənistandakı prezident seçkiləri sonrası iğtişaşlar ilə eyni vaxta təsadüf etməsinin təsadüfi olduğunu düşünmək sadəlövhlük olardı. Rəsmi Bakı yeni vəziyyətin onun həyati maraqlarını hədələməməsi üçün hüquqi baza yaratmağa çalışır. BMT Baş Assambleyasının məlum qərarı da NATO-nun Buxarest sammitinin yekun qətnaməsinin 43-cü maddəsi kimi məhz bu məqsədə hesablanmışdı. Əgər birinci halda Azərbaycan BMT kimi qurumun dəstəyini təmin etdisə, ikinci halda isə Baş Assambleyada qətnamənin əleyhinə səs verən üç fövqəldövlətdən ikisini də neytrallaşdırmaqla dünyanın ən qüdrətli hərbi ittifaqı olan NATO-nun onun ərazi bütövlüyünə təminat verməsinə nail oldu.

Əlbəttə, nə BMT Baş Assambleyasının qətnaməsi, nə də NATO-nun yekun qətnaməsinin əhəmiyyətini həddindən artıq şişirtmək, nə də kiçiltmək olar. Amma bu tipli qərar və sənədlərin qəbulunun müsbət tərəfi inkar olunmamalıdır. Yeni iqtidarın əslində əvvəlkinin məntiqi davamı olması Ermənistanın Dağlıq Qarabağ siyasətinin dəyişməyəcəyindən xəbər verir. Bunun yaxşı və pis tərəflərinə toxunmadan qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistanda daxili vəziyyətin gərginləşməsi, kilsənin, diasporun və cəmiyyətin parçalanması kimi presedentsiz durum Azərbaycana heç vaxt olmadığı qədər geniş siyasi manevr imkanları verir ki, buna nisbətən bənzər vəziyyət yalnız 1999-cu ildə Ermənistan parlamentindəki terror aktı zamanı yaranmışdı. Təsadüfi deyil ki, ABŞ dövlət katibinin müavininin köməkçisi Metyu Brayza ABŞ Konqresi yanında Helsinki Komissiyasında Ermənistandakı vəziyyətə həsr olunmuş dinləmələrdə çıxışında deyib ki, Ermənistan “Minilliyin çağırışları” proqramından çıxarıla bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan-ABŞ münasibətlərində bu halın analoqu yoxdur.

İndiki durumda məlum prinsiplərdən ibarət Praqa prosesinin fövqünə çıxan Bakı İrəvandan bir addım irəlidədir. Əldə olunan sənədlərdən istifadə edən Azərbaycan danışıqlar masası üzərindəki sənədə təsir etmək imkanı qazanıb. Söhbət Laçın dəhlizinin birgə istifadəsi və Kəlbəcərin taleyi, eləcə də keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin statusundan gedir. Bunun üçün ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyətsizliyi və danışıqların BMT müstəvisinə keçirilməsi ideyasından təzyiq vasitəsi kimi yararlanacaq. Bakı-Tiflis-Axalkələk-Qars dəmir yolunun inşasının başa çatdırılması isə Ermənistanın blokadasının son elementi ola bilər və İrəvan Azərbaycanın hərbi büdcəsi ilə paralel artan müharibə əhval-ruhiyyəsinin həmin hadisədən sonra gerçəkliyə çevrilməsindən ehtiyatlanır. Xüsusən də Kosovo təcrübəsindən sonra yaranan şəraitdə Dağlıq Qarabağın birtərəfli tanınması Yerevanın mövqelərinin daha da zəifləməsindən başqa nəticə verə bilməz. Ermənistan XİN-in mətbuat xidmətinin keçmiş başçısı Vladimir Karapetyanın fikrincə, növbəti iki ildə rəsmi Bakı Rusiya ilə münasibətlərdə təbii qaz amili, ABŞ-la münasibətlərdə isə İran məsələsindən kart kimi istifadə edə, Avropa İttifaqının enerji təhlükəsizliyində oynadığı rolu qabarda bilər: “Biz buraxdığımız imkanlar və bugünkü zəifliyimiz, Azərbaycanın yeni regional statusu və ümumi əlverişsiz beynəlxalq şəraitdən irəli gələn yeni vəzifələrlə üz-üzəyik. Bugünkü Azərbaycan ötən əsrin sonunda danışıqlar prosesində iştirak edən Azərbaycandan fərqlidir”.