2023-cü ilin sentyabrı Azərbaycan üçün otuz ildən artıq davam edən Qarabağ münaqişəsinin son hərbi-siyasi mərhələsinin yaşandığı ay oldu. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici dönüş yaratmışdısa, üç il sonra – 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri ölkənin bütün ərazisində suverenliyin faktiki təmin olunması ilə nəticələndi. Bu iki tarix arasında baş verənlər göstərir ki, 44 günlük müharibədən sonra hərbi əməliyyatlar dayansa da, Qarabağ məsələsinin yaratdığı təhlükəsizlik problemi tam aradan qalxmamışdı.
10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatından sonra bölgədə tamamilə yeni vəziyyət yaranmışdı. Azərbaycan işğal altında olmuş ərazilərinin böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etmişdi. Lakin Qarabağın Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdiyi hissəsində silahlı birləşmələrin mövcudluğu davam edirdi. Bakı üçün əsas problem də məhz burada idi: Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin bir hissəsində dövlət institutlarının fəaliyyətini və konstitusiya quruluşunu tam təmin edə bilmirdi.
Sonrakı üç il ərzində məsələ tədricən daha kəskin təhlükəsizlik xarakteri aldı. Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bölgədə silahlı qüvvələrin və hərbi infrastrukturun saxlanmasının qəbuledilməz olduğunu bildirdi. Fərrux və “Qisas” əməliyyatları da bu dövrdə baş verən silahlı insidentlərin və mövcud hərbi gərginliyin nəticəsi idi. Eyni zamanda Laçın yolu ətrafındakı mübahisələr, ərazilərin minalanması ilə bağlı ittihamlar və Qarabağa hərbi təyinatlı yüklərin daşınmasına dair Bakının açıqlamaları vəziyyətin 2020-ci il razılaşmasından sonra nəzərdə tutulan sabitlik modelinə uyğun inkişaf etmədiyini göstərirdi.
2023-cü ilin sentyabrı: Gərginliyin kulminasiya nöqtəsi
2023-cü ildə proses artıq kulminasiya nöqtəsinə yaxınlaşırdı. Azərbaycan Qarabağın erməni sakinləri ilə birbaşa dialoq və onların ölkənin hüquqi, iqtisadi və sosial sisteminə reinteqrasiyası modelini irəli sürürdü. Bunun qarşılığında bölgədəki separatçı strukturlar öz siyasi institutlarını qorumağa çalışırdılar. Beləliklə, eyni ərazi üzərində iki bir-birinə zidd siyasi yanaşma qarşı-qarşıya dayanmışdı: Bakı suveren dövlət daxilində reinteqrasiyanı, Xankəndidəki separatçı rəhbərlik isə mövcud statusun saxlanmasını istəyirdi.
Sentyabrın ilk günləri bu ziddiyyətin daha açıq görünməsinə səbəb oldu.
Qarabağdakı separatçı qurumun Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə zidd olaraq qondarma “müstəqillik”lə bağlı tədbirləri davam etdirməsi, sentyabrın 9-da isə qanunsuz “prezident seçkiləri” keçirməsi Bakının haqlı etirazına səbəb oldu.
Bakının mövqeyinə görə, Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bəyan etdiyi bir vaxtda Qarabağda paralel siyasi və hərbi strukturların fəaliyyətini davam etdirməsi yaranmış yeni reallıqla uzlaşmırdı.
Sentyabrın 19-u səhər isə vəziyyəti kökündən dəyişən hadisələr baş verdi. Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa avtomobil yolunda mina partlayışları nəticəsində Azərbaycan vətəndaşları, o cümlədən polis əməkdaşları həlak oldular. Bunun ardınca Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağdakı silahlı birləşmələrin Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutduğunu açıqladı.
Beləliklə, üç il ərzində toplanmış siyasi və hərbi gərginlik sentyabrın 19-da açıq hərbi mərhələyə keçdi.
19–20 sentyabr: 23 saat davam edən antiterror tədbirləri
Azərbaycan həmin gün lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladığını elan etdi. Əməliyyatın mahiyyəti genişmiqyaslı ərazi müharibəsindən fərqlənirdi. Azərbaycan Ordusunun qarşısında yeni ərazilər əldə etmək deyil, ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində fəaliyyət göstərən silahlı strukturların hərbi imkanlarını sıradan çıxarmaq və onların tərksilahına nail olmaq məqsədi qoyulmuşdu.
Əməliyyat zamanı əsas zərbələr hərbi mövqelərə, atəş vasitələrinə, döyüş texnikasına, komanda-idarəetmə və digər hərbi infrastruktura yönəldildi. Müdafiə Nazirliyi mülki əhali və obyektlərin hədəfə alınmadığını ayrıca bəyan etmişdi. Döyüşlərin ilk saatlarından etibarən Azərbaycan Ordusu müxtəlif istiqamətlərdə mövqeləri nəzarətə götürərək separatçı silahlı birləşmələrin müdafiə sistemini sürətlə zəiflətdi.
Sentyabrın 19-dan 20-nə keçən gecə əməliyyat davam etdi. Artıq növbəti gün hərbi vəziyyətin əsas istiqaməti aydın idi: silahlı birləşmələrin əvvəlki mövqelərini saxlamaq imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşmışdı. Azərbaycan tərəfinin açıqladığı məlumatlara görə, çoxsaylı döyüş mövqeləri və strateji yüksəkliklər nəzarətə götürülmüş, hərbi texnika və silah sistemləri sıradan çıxarılmışdı.
Sentyabrın 20-də prosesin hərbi mərhələsi siyasi nəticəyə çevrildi. Qarabağın erməni sakinlərinin nümayəndələrinin Rusiya sülhməramlı kontingenti vasitəsilə müraciətindən sonra saat 13:00-da əməliyyatın dayandırılması barədə razılıq əldə edildi. Şərtlər mahiyyət etibarilə bölgədəki əvvəlki hərbi statusun ləğvini nəzərdə tuturdu: silahlı birləşmələr mövqelərini tərk etməli, silah və ağır texnikanı təhvil verməli, hərbi strukturlar buraxılmalı idi.
Beləliklə, təxminən 23 saat davam edən əməliyyat illərlə mövcud olmuş hərbi-siyasi vəziyyəti dəyişdirdi.
Əməliyyatın ən mühüm nəticəsi təkcə hərbi mövqelərin nəzarətə götürülməsi deyildi. Əsas dəyişiklik Qarabağda Azərbaycan dövlətindən kənar silahlı və siyasi idarəetmə modelinin davam etdirilməsi imkanının aradan qalxması idi. Bununla münaqişənin onilliklər boyu əsasını təşkil etmiş “ərazi üzərində paralel hakimiyyət” problemi faktiki olaraq sona çatdı.
Sentyabrın 21-də Yevlaxda Azərbaycan hakimiyyətinin nümayəndələri ilə Qarabağın erməni sakinlərinin təmsilçiləri arasında görüşün keçirilməsi də yeni mərhələnin göstəricisi oldu. Artıq müzakirənin predmeti ərazinin hansı dövlətə məxsus olması deyil, həmin ərazidə yaşayan erməni sakinlərin Azərbaycan qanunvericiliyi çərçivəsində reinteqrasiyası idi. Başqa sözlə, problem dövlətlərarası ərazi münaqişəsi müstəvisindən Azərbaycanın daxili hüquqi və inzibati müstəvisinə keçmişdi.
Suverenliyin bərpasından sülh gündəliyinə
19–20 sentyabr hadisələrini 27 sentyabr 2020-ci ildən ayrı qiymətləndirmək buna görə mümkün deyil. 27 sentyabr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü hərbi-siyasi vasitələrlə bərpa etdiyi prosesin başlanğıcı, 20 sentyabr isə ölkənin bütün ərazisində suverenliyin faktiki təmin edilməsinin yekun mərhələsi oldu.
Sonrakı proseslər də bunu təsdiqlədi. Qarabağdakı separatçı strukturların buraxılması elan edildi, silah-sursat və hərbi texnikanın təhvil verilməsi həyata keçirildi, Azərbaycan dövlət qurumlarının Xankəndi və ətraf ərazilərdə fəaliyyəti təmin olundu. Bununla Azərbaycan tarixinin uzun illər davam etmiş Qarabağ münaqişəsi mərhələsi mahiyyət etibarilə bağlandı.
Bu gün 27 sentyabr və 20 sentyabrın siyasi məzmunu da bir-birini tamamlayır. Birinci tarix Azərbaycanın 2020-ci ildə mövcud status-kvonu dəyişdirməyə başladığı, ikinci isə 2023-cü ildə suverenliyini bütün ərazisində faktiki təmin etdiyi mərhələni ifadə edir. Aradakı üç il isə göstərdi ki, yarımçıq qalan təhlükəsizlik məsələləri davamlı sülh üçün ciddi maneə olaraq qalır.
Məhz 2023-cü ilin sentyabrından sonra Azərbaycan-Ermənistan gündəliyinin mahiyyəti dəyişdi. Qarabağ üzərində paralel hərbi-siyasi struktur məsələsi aradan qalxdıqdan sonra əsas gündəlik sülh müqaviləsi, sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiyalar və iki dövlət arasında münasibətlərin normallaşdırılması oldu. Beləliklə, 19–20 sentyabr əməliyyatı yalnız bir sutkaya yaxın davam edən hərbi əməliyyat deyil, otuz ildən artıq davam etmiş münaqişənin strukturunu dəyişdirən və Cənubi Qafqazda yeni siyasi mərhələnin başlanmasına səbəb olan hadisə kimi tarixə düşdü.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/apa_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
