Daxili siyasət

Ana səhifə

Daxili siyasət

İranda etnik azlıqların vəziyyətinə dair ABŞ Konqresində keçirilmiş dinləmələrdə azərbaycanlı hüquq müdafiəçisinin nitqinin tam mətni açıqlanıb

24 mart 2008 10:25 (UTC +04:00)

APA-nın məlumatına görə, İranda yaşayan azərbaycanlıların, kürdlərin, bəhailərin, ərəblərin, bəlucların və digər xalqların nümayəndələrinin rəyini eşitmək üçün Konqresin iki üzvü - Mark Steven Kirk (İllinoys ştatı, İran üzrə İşçi Qrupun həmsədri) və Şeyla Cekson Linin (Texas ştatı) də qatıldığı dinləmələrdə güney azərbaycanlıların durumu və problemləri barədə danışan F. Zamani çıxışında sayı 20 milyondan çox olan azərbaycanlıların İranda ən böyük azlığı təşkil etdiklərini deyib: “Onlar, əsasən İranın şimalında və şimal-qərbində yaşayırlar. Bundan başqa, şimal-şərqi və mərkəzi İranda, eləcə də paytaxt Tehranda Azərbaycan dilində danışılır. Bu əhalinin hamısı İran İslam rejimində sosial, iqtisadi və siyasi hüquqlarının ciddi şəkildə pozulması şəraitində yaşayır. 1920-ci illərdən bəri, həm Pəhləvi sülaləsi, həm də İslamçı rejim dönəmində İran hökumətinin siyasəti qeyri-farsların məcburi assimilyasiyasından və onlara qarşı ayrı-seçkilikdən ibarət olub. 1979-cu il inqilabından sonra yeni rejim Azərbaycanı daha çox inzibati vahidlərə bölməklə, Azərbaycan torpağının geniş hissələrindən Azərbaycan adını yox edib (məsələn, 1993-cü ildə Şərqi Azərbaycan əyalətinin Şərqi Azərbaycan və Ərdəbil əyalətlərinə parçalanması və s.). Faktiki olaraq, hökumət adların geniş miqyasda farslaşdırılmasını təkcə coğrafi yerlərə deyil, həm də doğum haqqında şəhadətnamələrdə yazılan uşaq adlarına şamil edib - belə ki, valideynlərə öz uşaqlarına ənənəvi azərbaycanlı adları qoymağa icazə verilmir.
Azərbaycan dilinin yasaqlanması hökumətin Azərbaycan əhalisini assimilyasiya etmək çalışmalarının nüvəsini təşkil edir. Hökumət kişiləri və qadınları Azərbaycan dilində kitablara malik olmaq, öz mədəniyyətlərini qorumaq üçün Azərbaycan dili kursları təşkil etmək və festivallara qatılmaq kimi adi hərəkətlərə görə həbsə atır. İndiyə kimi Azərbaycan dilində heç bir dərsliyin nəşrinə icazə verilməyib. Uşaqlar üçün təxminən bütün ədəbiyyat farscadır. Öz dilində oxumaq və yazmaq üçün milyonlarla azərbaycanlının bircə məktəbi belə yoxdur”. Hökumətin azərbaycanlı əhalinin insan hüquqlarını və söz azadlığını boğmağa çalışdığı başqa bir sahənin media olduğuna diqqət çəkən hüquq müdafiəçisi Azərbaycan dilində televiziya və radio proqramlarının yayımının yalnız dövlət tabeliyindəki stansiyalarla məhdudlaşdığını, bunların da sadəcə dövlət xəbərləri və təbliğatını "fazəri" adlandırılan kəskin farslaşdırılmış Azərbaycan dilinə tərcümə edildiyini qeyd edib: “”Fazəri” ("İspangilis" kimi) fars dilinin böyük kütləsi ilə Azərbaycan dilinin qarışığıdır. Əlbəttə, bu iki dil qəti şəkildə bir-birindən fərqlənir və tamamilə müxtəlif dil qrupuna aiddir. Bu taktika azərbaycanlıların mədəni və linqvistik assimilyasiyasını sürətləndirib. Həmin prosesi idarə edənlərin fikrincə, son nəticədə Azərbaycan dili yararsız olub müstəqil dil statusunu itirəcək və fars dilinin "dialekti" səviyyəsinə enəcək. Azərbaycanlılar hər zaman və açıq şəkildə radioda, televiziyada və ölkə mətbuatında (İranda bütün media dövlətin tabeliyindədir) təhqir edilir. Onlar intellekti çatışmayan biçimdə təsvir olunur, "eşşəklər" və "tarakanlar" kimi qələmə verilməklə, insani keyfiyyətlərdən məhrum sayılırlar. Bütövlükdə azərbaycanlılar İranın rəsmi dili olan fars dilində səlis danışmadıqlarına görə geridəqalmış təsəvvür olunurlar. Bu ayrı-seçkilik Azərbaycan azlığını assimilyasiya etmək, əzmək istəyindən doğur və doktor Brenda Şaffer, doktor Əlirza Əsgərzadə və s. kimi Qərb alimləri tərəfindən sənədləşdirilib, tədqiq və təhlil olunub”. Xanım Zamani 12 may 2006-cı ildə "İran" adlı rəsmi dövlət qəzetində azərbaycanlıları tarakanlar kimi təsvir edən karikatura nəşr olduğunu xatırladaraq, bütün ölkə boyu yüz minlərlə azərbaycanlının dinc nümayişlər vasitəsilə buna etirazını bildirmək üçün küçələrə çıxdığını bildirib: “Buna cavab olaraq, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun asayişi mühafizə qüvvələri, Xüsusi Təyinatlı qoşunlar və Bəsic dəstələri etirazçılara hücum etdi. Ən azı 27 nəfər öldürüldü, yüzlərlə adam yaralandı və bir çoxu yaylım atəşlərindən kor oldu. Ardınca İran məxfi xidmətləri kütləvi həbslərə başladı, yeniyetmələr də daxil olmaqla yüzlərlə adam həbs edildi”. Qərb mediasının İranda azərbaycanlıların hüquqlarının pozulması məsələsinə xeyli sakit yanaşmasından narazılığını ifadə edən hüquq müdafiəçisi ölkə xaricində çox az dairələrin İranda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş vəhşiliklərdən xəbərdar olduğunu vurğulayıb: “Həmin az dairə içərisində Beynəlxalq Amnistiya Təşkilatı, İnsan Haqları üzrə Ali Komissarın Ofisi (OHCHR), bu yaxınlarda isə Dövlət Departamenti həbsdə olan azərbaycanlıların təhlükəsizliyi üçün narahatlıq ifadə edib, İran hökumətindən insan hüquqlarına və öz beynəlxalq öhdəliklərinə hörmət etməsini istəyib.
Azərbaycanlı fəallar ana dilində təhsil hüququ kimi təbii elementar haqlar uğrunda daim mübarizə aparırlar. Onlara Azərbaycan millətinin tarixi üçün mühüm günlərdə, Babək, Səttarxan, Bağırxan kimi milli qəhrəmanların, Pişəvəri kimi milli liderin anılması üçün ictimai yerlərdə və ya öz evlərində toplaşmaq icazəsi verilmir. Azərbaycanlı hüquq müdafiəçiləri daim həbs edilir, İran həbsxanalarında onlarla pis rəftar olunur. Hətta ən elementar insan haqlarının tanınması məsələsini qaldırmağa çalışan Azərbaycan ruhanilərinin nümayəndələri də həbs ediliblər. Azərbaycanlı insan hüquqları müdafiəçiləri ən adi rabitə vasitələrindən faydalanmaqla repressiv İran rejiminə etiraz üçün imkanlarda çatışmazlıq hiss edir, bununla belə, həyatlarını riskə qoyurlar. İranda milli haqlar uğrunda hərəkatın beynəlxalq təcrübəsi və ya xaricdən hər hansı dəstəyi az olsa da, hələlik İran rejiminə ən güclü etirazdır. ABŞ-ın İrana yönəlik siyasəti Tehran mərkəzlidir, halbuki İran rejiminə ən böyük etiraz etnik azlıqların cəmləşdiyi əyalətlərdədir. Biz azərbaycanlılara və İrandakı digər azlıqlara dəstək istəyirik. Onlar dünyanın diqqətinə ehtiyac duyurlar. Onlar bilməyə ehtiyac duyurlar ki, bərabər hüquqlar üçün həyatlarını təhlükədə qoymaları nahaq yerə deyil. Onlar ümidə ehtiyac duyurlar və bunun üçün gözlərini beynəlxalq birliyə dikiblər.
Beynəlxalq dəstəyə malik olduqlarını bilmək bərabər hüquqlar uğrunda mübarizəni davam etdirmək üçün onlara güc verəcək. Bu isə İranda və bütün Orta Şərqdə böyük sabitlik və demokratiya anlamına gəlir. İrandakı azlıqlar bu ölkənin güclü ehtiyac duyduğu dəyişikliyin hərəkətverici qüvvələridir. Onlar İranda müsbət dəyişmələr üçün mübarizə aparırlar və ala biləcəkləri hər cür köməyə ehtiyac duyurlar”.