Maliyyə

Bakı. Əli Əhmədov - APA-Economics. Azərbaycanın kapital bazarı ciddi və maraqlı dəyişikliklər ərəfəsindədir. “APA-Economics”in xəbərinə görə, yaxın vaxtlarda ölkədə yatırım və maliyyələşmə üzrə yeni mexanizmin - pay investisiya fondlarının (PİF) fəaliyyətə başlaması gözlənilir. Artıq ölkə qanunvericiliyi belə şirkətlərin fəaliyyətinə hazır vəziyyətə gətirilib. İnvestisiya fondlarının ölkə iqtisadiyyatı üçün aktual olduğunu bildirən ekspertlərin fikrincə, ilk dövrdə İF-lərin əsas qayğısı potensial investorların etimadını qazanmaq olacaq.

İnvestisiya fondları nədir?

«Pay investisiya fondları nədir?» sualına mütəxəssislər maraqlı misalla cavab verirlər: «Təsəvvür edin ki, 100 manatınız var, bu pulla Bakının mərkəzində ev alıb ildə 10% gəlir götürmək istəyirsiniz. Amma bu pulla ev almaq mümkün deyil. Belə vəziyyətdə siz və sizin kimi minlərlə şəxs öz 100 manatlarını investisiya fonduna yatırır. Fond bu pullarla həmin evi alıb ildə 10% gəlir əldə edir. Nəticədə fondun səhmdarları da ildə 10% qazanır».

Göründüyü kimi, İF - kollektiv investisiya mexanizmidir və bu mexanizm kiçik investisiyaları böyük investisiyaya çevirməyə imkan verir. Yəni çoxsaylı investorlar (fondun payçıları) pullarını investisiya fonduna qoyur, fond isə öz növbəsində bu vəsaitləri müxtəlif sahələrə yatırmaqla gəlir əldə edir. Bu sahələr müxtəlif ola bilər - səhmlər, dövlətlərin və şirkətlərin istiqrazları, daşınmaz əmlak, qızıl, neft və s.

«Apple»nin sahibi olmaq çətin deyilmiş

Hazırda dünyada müxtəlif sahələr üzrə ixtisaslaşan və investorlar üçün açıq olan 50 mindən artıq İF var. Onların əsas üstünlükləri - pulların peşəkar idarə olunması, risklərin diversifikasiyası, kiçik məbləğlə investisiya qoyuluşu imkanı, likvidlik, komissiya haqlarında qənaətdir. Məsələn, qiymətli kağızlar bazarında fəaliyyət göstərən «Standard Capital» şirkətinin direktoru Mətanət İskəndərovanın sözlərinə görə, adi investorun xarici birjalara çıxıb səhm alması üçün ona azı 10-20 min dollar və ya avro pul lazımdır: «Üstəlik, əgər mən bu sahə ilə professional şəkildə məşğul olmuramsa, bu çox risklidir. İF olduqda isə mən əlimdəki 2-3 min dollarla onun payını almaqla dünya bazarlarında səhm sahibi ola bilərəm». Kobud desək, İF vasitəsilə onlarla şirkətin səhmini almaq olur. Cəmi 2-3 min manatla «Apple»nin, «Google»nin və ya «Qazprom»un səhmdarı olmaq isə həm sərfəlidir, həm də prestijli.

İnvestorlar İF-lərə pul qoymaqla öz risklərini də azaltmış olurlar. Bazardakı vəziyyəti təhlil edib düzgün qiymətləndirməyi hamı bacarmır. İF-də isə bu işlə professionallar məşğul olur. Üstəlik, fond özü də həmin pulu bir yox, bir neçə şirkətin səhminə yatırır. Başqa sözlə, investisiyalar ikiqat sığortalanır. Əvvəla, pullar professionala etibar edilir, ikincisi, həmin vəsait bir yox, bir neçə şirkətin səhmlərinə yatırılır. Nəticədə bura pul yatıran investorlar öz investisiyaları, onların taleyi, pulların qoyulduğu şirkətlər və onların vəziyyəti barədə, ümumiyyətlə, fikirləşmirlər. İnvestor bilir ki, investisiya fondu onun vəsaitlərini idarə edib minimal gəlirlər verəcək. Bu mənada İF-lər ilk növbədə qiymətli kağızlar bazarında təcrübəsi olmayan potensial investorlar - həkim, mühəndis və ya digər peşə sahibləri üçün maraqlıdır. Əlində sərbəst vəsait olan, amma bazarda riskləri dəqiq qiymətləndirə bilməyən bu təbəqə İF vasitəsilə bazara çıxıb gəlir əldə edə bilərlər.

Potensial investor İF-lərə pul qoymaqla komissiya haqlarına da qənaət edir. Belə ki, kiçik investor bu səhmləri özü alsaydı, ödəyəcəyi komissiya haqları daha yüksək olacaq, hətta onun gəlirlərini də keçəcəkdi. Fond iri məbləğlərlə əməliyyat apardığından, komissiya haqqı az olur. Bu üstünlüklərinə görə İF xüsusilə Qərbdə geniş yayılan və həm adi vətəndaşlar, həm də peşəkar investorlar üçün ən rahat investisiya üsullarındandır. Təkcə ABŞ-da İF-lər milyonlarla investorun 10 trln. dollara yaxın kapitalını idarə edir. Amerikadakı ailələrin 40%-i İF payçılarıdır.

Azərbaycanda kollektiv investisiyalar

Azərbaycanda «İnvestisiya fondları haqqında» yeni qanun 2010-cu ildə qəbul olunub. 2011-ci ilin avqustunda Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi (QKDK) İF-lərin fəaliyyəti üçün əsas normativ aktları - İF-lərin icra orqanı üzvlərinin attestasiyası, fondların kənar auditorları və hesabatları, eləcə də İF-lərin kapitalının formalaşdırılması, aktivlərinin tərkibi və s. tələblər barədə qaydalar təsdiqlənib.

Qanuna görə, Azərbaycanda 4 növ pay investisiya fondlarının olması nəzərdə tutulub. Bunlar açıq paylı, interval paylı, qapalı paylı və səhmdar paylı investisiya fondlarıdır.

Açıq paylı İF azı həftədə bir dəfə öz paylarını geri satın almalıdırlar. Yəni kimsə payını geri qaytarmaq istəyirsə, həmin günə olan qiymətə geri qaytarıb pulunu ala və ya əlavə səhm alıb payını artıra bilər.

İnterval paylı İF ildə azı bir dəfə paylarını alıb satmalıdır. Yəni investor həmin vaxt payını fonda qaytarıb, pulunu götürə bilər. Pay sahibləri onu istədiyi vaxt birjada da alıb-sata bilər. Amma bunun üçün bazarda alıcı olmalıdır.

Qapalı paylı İF hansısa layihələr və müddətli investisiyalar üçün müəyyən müddətə yaradılan fondlardır. Payçılar bura yatırılan pullarını yalnız həmin müddət başa çatdıqdan sonra götürə bilərlər.

İF-lər aktivlərinin tərkibinə görə də qruplara bölünürlər. Azərbaycanda borc alətləri, səhm, qarışıq, daşınmaz əmlak və indeks investisiya fondları fəaliyyət göstərəcək. Qaydalara görə, İF-in həcmi minimum 500 min manat, idarəedicinin nizamnamə kapitalı isə 125 min manat nəzərdə tutulub. İdarə olunan aktivlərin həcmi 10 mln. manatdan artıq olsa, nizamnamə kapitalı da böyüməlidir.

İnvestisiya fondları nə qədər gəlir gətirir?

Təbii ki, investorları ilk növbədə İF-lərin nə qədər gəlir gətirəcəyi maraqlandırır. Bu, fondun hansı sahədə və ya alətlərlə işləməsindən və strategiyasından asılıdır. Əslində seçim böyü olsa da, fondları iki yerə ayırmaq olar.

Birinci qrup - pullarını yüksək likvidli kağızlara investisiya edən sabit fondlardır. Təcrübə göstərir ki, onların gəlirliyi həmin ölkələrin bank depozitləri üzrə faizlərindən yüksəkdir. Səbəbi aydındır - çünki İF daha aktiv investordur. «Məsələn, Avropada 5-7% yaxşı depozit sayılırsa, biz müştərilərimiz üçün xarici bazarlarda 18-20% gəlir əldə edirik. Hələ biz müştərilərin pulları ilə çox risk etmirik, onları qoruyuruq. Risk etsək, daha çox qazanmaq olar» - deyə M.İskəndərova bildirir.

İkinci qrup isə risk edən, yəni yeni yaradılan müəssisələrə, «nou-hau»lara, startaplara pul yatıran İF-lərdir. Bunlarda gəlir çox yüksək (100%-ə qədər) də ola bilər, ümumiyyətlə olmaya da.

Bizə investisiya fondları lazımdırmı?

Ekspertlərin fikrincə, bir neçə səbəbdən İF-lərin fəaliyyəti Azərbaycan üçün çox aktualdır. Söhbət həm bura pul qoyan yerli investorların, həm də sonradan bu pulların yatırılacağı yerli müəssisələrin marağından gedir. Belə ki, investorlar pullarını minimum risklə yerləşdirib yüksək gəlir əldə etməyə, emitentlər - müəssisələr isə aşağı faizlə və uzun müddətə pul cəlb etməyə çalışırlar. Hazırda bankların kredit portfelinin sürətlə böyüməsi ölkədə kreditlərə və vəsaitlərə böyük tələbatı göstərir. Paralel olaraq bank depozitlərinin artması isə ölkədə sərbəst pul kütləsinin də olmasından xəbər verir: «Yəni bazarda həm pul, həm də ona tələbat var. İnvestisiya fondları bu tələbatla təklifi qiymətli kağızlar bazarı vasitəsilə bir-birinə çatdırmaq üsuludur» - deyə QKDK-nın qiymətli kağızların buraxılışı və qeydiyyatı şöbəsinin müdiri Elnur Allahverdiyev bildirir.

Məsələ bundadır ki, indi Azərbaycanda bu proses bankların vasitəçiliyi ilə gedir. İnvestorlar banka depozit yatırır, öz növbəsində bank həmin pulu üzərinə öz faizini əlavə etməklə müəssisəyə kredit verir. Bu prosesin investisiya fondları vasitəsilə aparılması isə indiyədək banka çatan faizlərin investor və müəssisə arasında bölünməsinə imkan verir. Yəni investisiya fondunun vasitəsilə müəssisə ona lazım olan vəsaiti kredit faizlərindən daha aşağı dərəcə ilə cəlb edir, investorlar isə bundan bank əmanətindən daha yüksək gəlir əldə edir.

Ekspertlərin fikrincə, İF-lər müəssisələr üçün daha geniş imkanlar açır. Onlar yeni maliyyələşmə mexanizmi vasitəsilə, heç bir girov olmadan, aşağı faizlərlə vəsait cəlb edə bilərlər. E.Allahverdiyevin sözlərinə görə, bu, ən çox «nou-hau»lar tətbiq edən, yeni yaranan və girov qoymaq imkanı olmayan şirkətlərə sərfəlidir. Amma bunun üçün yeni mexanizmin üstünlüyü bazar iştirakçılarına izah olunmalıdır: «Müəssisələrə və şirkətlərə izah olunmalıdır ki, bankdan illik 25%-lə pul götürməkdənsə, 15%-lə istiqraz buraxıb rahat sata bilərsən».

Şəffaflıq və risklərdən qorunma

Geniş investor təbəqəsi ilə işləyəcəyini nəzərə alaraq İF-lərin işində fırıldaqçılıq və digər mənfi halların qarşısını almaq üçün qanunvericilikdə müxtəlif mexanizmlər nəzərdə tutulub. E.Allahverdiyevin sözlərinə görə, bu mexanizmlər həm fondun yaradılması, həm də fəaliyyətinə aiddir.

İF-lərin yaradılmasında ikimərhələli lisenziyalaşdırma sistemi tətbiq olunacaq. Bu sistem öz sərtliyinə görə banklar və sığorta şirkətlərinə qoyulan tələbləri də üstələyir. Belə ki, investisiya fondu yaratmaq istəyən şəxslər ilk növbədə QKDK-yə öz niyyətləri və gələcək fondun göstəriciləri - fondun biznes planı, istiqamətləri, təsisçilərin vətəndaş qüsursuzluğu barədə məlumat verməlidir. Bu məlumatlar təhlil ediləndən sonra komitə fondun yaradılmasına ilkin icazə verir. Bundan sonra şirkət təsis edilir və hər şey qaydasında olanda ona fəaliyyət üçün lisenziya verilir. Bundan sonra fond da qeydiyyata alınır və işə başlayır. Qaydaya görə, bir şəxs bir neçə investisiya fondu yarada bilər. Bunlardan biri səhmlərə, digəri istiqrazlara və s. investisiya yatıra bilər.

Fondun fəaliyyətinə də ciddi nəzarət ediləcək. Belə ki, İF-lərə yatırılan pullar depozitaridə açılan xüsusi hesabda toplanacaq. Fond bu pullarla əməliyyat aparanda depozitariya pulların hərəkətinə icazə verməzdən əvvəl bu əməliyyatın fondun qaydalarına uyğun olub-olmadığını yoxlayır, yalnız bundan sonra əməliyyata icazə verilir. QKDK-da hesab edirlər ki, bu meyarlar və çərçivələr gələcəkdə fondun işi ilə bağlı mənfi halların yaranmasının qarşısını alacaq.

İF barədə yeni qanunvericilikdə dünya təcrübəsi ilə yanaşı, sonuncu iqtisadi böhranın dərsləri də nəzərə alınıb. Belə ki, dünyada İF-lər nəzarət dərəcəsinə görə iki yerə bölünürlər - yüksək dövlət nəzarəti altında olanlar və demək olar ki, nəzarətdən kənarda qalanlar. Birincilərin hər addımı xüsusi normativ aktlarla tənzimlənir, onun aktivlərinə, idarəçilərinə və auditinə dair yüksək tələblər qoyulur. İkincilər isə faktiki olaraq nəzarətdən kənar idi. İnvestorlar bu fondların riskli, amma gəlirli olduğunu bilirlər. Yeri gəlmişkən, Bernard Merdoffun yaratdığı və sonra fırıldaqla məşğul olduğu aşkarlanan fond da ikinci qrupa aid idi. Maliyyə böhranından sonra riskli fondların payı azalıb. Azərbaycanda isə belə fondlar, ümumiyyətlə, nəzərdə tutulmayıb.

Qaydaya görə, İF hansı kağızlara və ya sahələrə (dövlət və ya bankların istiqrazlarına və ya bankların səhmlərinə və s.) investisiya qoyacağını əvvəlcədən elan edəcək. Nəticədə hər bir investor özü üçün əlverişli sahəni seçəcək. Eləcə də investorlar həmin kağızların gəlirliyini özü də izləyə bilər və aldanmaqdan narahat olmazlar. Nəhayət, qaydalara əsasən İF-lər 6 ayda bir dəfə öz fəaliyyəti barədə geniş hesabat təqdim edəcəklər.

Amma risklər də var

Hətta bütün bu mexanizmlər də İF-lərlə bağlı riskləri tam istisna etmir. Bunlardan birincisi gəlirlə bağlı zəmanətin olmamasıdır. Yəni heç bir investisiya fondu zəmanət verə bilməz ki, müştəriyə hansısa səviyyədə gəlir verəcək. Yeri gəlmişkən, qanunvericilikdə İF-lərə pul yatırmaq istəyən investorlara risklər barədə xəbərdarlıq edilməsi də nəzərdə tutulub. Qaydalara əsasən, fondun payları və ya səhmləri satılanda investorlara fondun üzləşə biləcəyi risklər haqqında hökmən xəbərdarlıq edilməli və investorlar “Risklər haqqında Xəbərdarlıq” sənədini imzalamalıdır. Sənəddə bildirilir ki, İF-lər öz payçılarına təminatlı gəlir vəd etmir və investor burada gəlir əldə etməklə yanaşı, vəsaitlərini itirə də bilər və s.

Bundan başqa, vəsaitlərin professionallar tərəfindən idarə olunması, etibarlı investisiyalar, rahatlıq və s. də pulsuz deyil - investorlar əldə etdikləri gəlirin bir hissəsini komissiya haqqı kimi fonda ödəməlidir. Komissiya haqqının dəqiq məbləği pulun hansı sahəyə yatırılmasından, sahənin gəlirliyi, riskləri və s.-dən asılıdır və gəlirin bir neçə faizindən tutmuş 20%-dək dəyişir.

Əsas məsələ - etimaddır

Beləliklə, qanunvericilikdəki yenilikləri nəzərə alanda Azərbaycanda İF-lərin fəaliyyətə başlaması üçün heç bir maneə qalmayıb. Psixoloji maneələr isə ola bilər. M.İskəndərovanın sözlərinə görə, ilk vaxtlarda İF-lərin vəsait cəlb etməsi ilə bağlı əsas çətinlik İF-lərə etimadla bağlı olacaq: «İndi biz banklara pul qoymaqdan çəkinmirik, çünki onların əksəriyyəti 15 ildir işləyir və özünü doğruldub. İF-lər isə yenidir, insanlar onun iş prinsipləri və idarəçilərini tanımırlar. Buna görə də İF-lər investorları cəlb etmək üçün müəyyən nəticələr əldə etməli olacaqlar».

«Təbii, biz gözləmirik ki, bu bazara girən ilk müəssisələr üçün hər şey asan olacaq. Sadəcə, insanlar özləri də bu bazardan ala biləcəyi gəliri qiymətləndirməli və bunun üçün addımlar atmalıdırlar», - deyə E.Allahverdiyev bildirir. Başqa sözlə, İF-lərin investor təbəqəsinin etimadını qazanması, eləcə də yerli emitentlərin bu mexanizmin üstünlüklərini qiymətləndirməsi üçün müəyyən vaxt tələb olunur.