Mədəniyyət siyasəti

Ana səhifə

Mədəniyyət siyasəti

Lənkəran Xan Sarayı - bir gözəlin şəninə tikilmiş abidə - REPORTAJ

Lənkəran Xan Sarayı - bir gözəlin şəninə tikilmiş abidə - <font color=red>REPORTAJ</font>

15 iyun 2010 11:38 (UTC +04:00)

Bu gün Lənkəranda Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi kimi fəaliyyət göstərən Mir Əhməd xanın evi (Xan Sarayı) şəhərin ən gözəl memarlıq abidələrindən biridir. Yerli əhəmiyyətli abidə ötən əsrin əvvəllərində tikilib. Milli memarlıq elementlərindən bacarıqla istifadə olunan binanın fasadları əlvan naxışlarla zəngindir. Evi Avropadan dəvət olunan fransız memarları tikiblər. Onlar sarayı elektrik üslubunda tikiblər, bir çox inşaat materialları Lənkərana Bakıdan gəmi ilə gətirilib. Onu da bildirək ki, Lənkərandakı Xan Sarayının tikilməsi maraqlı hadisə nəticəsində baş verib. Belə ki, Lənkəran xanlarının nəslindən olan Mir Əhməd xan bu tikilini 1913-cü ildə həyat yoldaşı Tuğra xanıma hədiyyə etmək üçün inşa etdirib. Tuğra xanım həmin vaxt Zaqafqaziyada qadınlar arasında keçirilən gözəllik yarışmasına iştirak edir və ən gözəl xanım seçilir. Mir Əhməd xan isə bu münasibətlə həyat yoldaşına belə bir saray tikdirərək hədiyyə edir. Saray cəmi üç ay müddətində tikilib. Mülk sahibinin həyatı isə əsasən mühacirətdə keçib. Mühacirətdə olduğu Fransada vəfat edən Mir Əhməd xanın həyat yoldaşı Tuğra xanım da sovet dövründə miskin həyat tərzi yaşayıb. Onun şərəfinə tikilən bina müsadirə edilib. Bu möhtəşəm sarayda müxtəlif inzibati idarələr yerləşdirilib.
Abidə Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi kimi 1978-ci ildən fəaliyyətə başlayıb. Xan Sarayında olarkən muzeyin elmi işçisi, tarixçi İlham Quliyevlə söhbətləşdik. İlham Quliyev bizimlə söhbətində muzeydə Lənkəranın qədim tarixini, mədəniyyətini, milli-mənəvi dəyərlərini və bu gününü əks etdirən eksponatların nümayiş etdirildiyini bildirdi. Onun bələdçiliyi ilə həm Mir Əhməd xanın sarayı, həm də bu saraydakı eksponatlarla tanış olduq. Qeyd edək ki, əsas fondda 6255 ədəd muzey sərvəti var. Muzeyin ekspozisiyası isə altı bölmədən ibarətdir: təbiət, qədim dövr, orta əsrlər tarixi, yeni dövr, ən yeni dövr, müasir dövr. Bütün bölmələrdə nümayiş olunan eksponatlar öz dövrlərini əks etdirir. Eksponatlar xronoloji qaydada düzülüb. Burada etnoqrafiya, arxeologiya, xalq tətbiqi sənəti, numizmatikanı əks etdirən nümunələr, Lənkəranın görkəmli şəxsiyyətlərinin şəxsi sənədləri və digər eksponatlar göstərilir. Muzeydə Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini əks etdirən sərgi də nümayiş olunur: “Bu muzeyə hər il on minlərlə ziyarətçi gəlir. Yüzlərlə ekskursiya qrupları qonağımız olub. Bu üç mərtəbəli saray vaxtı ilə şəhərin ilk çoxmərtəbəli binası sayılırdı. Onun şimal və qərb fasadları kərpic və yonulmuş ağ daşla işlənib. Şərq və cənub fasadları isə yalnız kərpicdən hörülüb. Evin giriş hissəsi şimal fasadında yerləşib, ağ daşdandır. Giriş hissəsi qabağa çıxıb, plyastrla əhatə edilib. Plyastrın yuxarısında mifoloji fiqurlarla bəzədilən konsolların üstündə ikinci mərtəbənin balkonu qurulub. Saray şəhərin mərkəzində, dostluq parkı ilə üzbəüz yerləşir”.
İ. Quliyev söhbəti zamanı Lənkəran xanlığının tarixinə də toxunub. Onun sözlərinə görə, 1747-ci ildə Nadir şah öldürüldükdən sonra Azərbaycanda yaranan xanlıqlardan biri də Lənkəran xanlığı olub. Lənkəran xanlığının ərazisi demək olar ki, Astara , Lənkəran , Lerik, Yardımlı , Masallı rayonlarının ərazilərini və indiki İranın Gilan Vilayətinin Astara və Həştpər (hazırda Taleş adlanır) bölgələrini əhatə edib: “Lənkəran xanlığının mərkəzi əvvəlcə Qızılağac kəndi, sonra Astara şəhəri , sonda isə Lənkəran şəhəri olub. Lənkəran xanları sülaləsi mənşəyi haqqında məlumat Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi oğlunun müəllifi olduğu “Əxbərnamə” əsərində və Azərbaycan tarixçisi Seyid Əli Kazımbəy oğlunun “Cəvahirnameyi Lənkəran” əsərində verilib. Həmin əsərlərdə qeyd olunur ki, Lənkəran xanları sülaləsinin banisi Seyid Abbas bəyin nəsli Güney Azərbaycanın Xalxal mahalının Hir kəndindəndir və Seyid Abbas bəy ağır maliyyə vəziyyətindən dolayı XVII əsrin sonu- XVIII əsrin əvvəllərində Şirvan Bəylərbəyliyinin Talış mahalına - Xarxatan kəndinə köçüb. Seyid Abbas bəyin Səfəvi nəslindən gəldiyi bilinir. Nadir şahın məmurları Seyid Cəmaləddin bəyə dərisinin rəngindən dolayı Qara bəy (o 1749 -cu ildən 1786-cı ilədək Lənkəran xanı oldu ) deyirdilər . Qara bəy Nadir şahın Dağıstana hərbi səfərləri zamanı xüsusi olaraq fərqlənmişdi və buna görə 1741-ci ildə Nadir şah onu irsi xan titulu ilə mükafatlandırıb” .
İ. Quliyev sözlərinə görə, Qara xan Lənkəranın iqtisadi və siyasi qüdrətini möhkəmlətmək məqsədilə bir sıra tədbirlər həyata keçirib. Qara xan xanlığı İran təhlükəsindən qorunmaq məqsədilə paytaxtı Astaradan Lənkərana köçürüb: “Qara xan Lənkərana müxtəlif yerlərdən sənətkar və ustalar gətirib. O, şəhərin qala divarlarını, xan sarayını, məscid, hamam, bazar , karvansaray inşa etdirib. Bu dövrdə şəhərdə iki bazar olub: Yuxarı və Aşağı bazar. Bu dövr tikililəri arasında gözəllik və memarlıq baxımından xan sarayı diqqəti daha çox cəlb edir. İki mərtəbəli saray başdan-başa şəbəkəli olub, rəngarəng şüşələrlə bəzədilib. Lənkəranın Xəzər dənizi vasitəsilə tranzit ticarətdə iştirak etməsi, onun iqtisadi bir mərkəz kimi təşəkkül tapmasında görkəmli rol oynayıb”.
Qeyd edək ki, 1786-cı ildə Qara xanın vəfatından sonra hakimiyyətə onun oğlu Mir Mustafa xan keçib. 1814-cü ilə kimi hakimiyyətdə olan Mir Mustafa xanın dövründə vəziyyət çox ağır olub. Belə ki, 1794-cü ildə Azərbaycanın cənubunda hakimiyyətə gələn Ağa Məhəmməd Şaş Qacar öz mövqelərini möhkəmləndirdikdən sonra Cənubi Qafqaza hücumlara başlayıb. Vəziyyətin ağır olduğunu görən Mir Mustafa xan Rusiyanın himayəçiliyini qəbul edib. Bu isə Xəzərdə üstünlüyü ələ keçirmək istəyən Rusiya üçün çox əhəmiyyətli olub. 1802-ci il dekabr ayının 26-da Georgiyevsk müqaviləsinə görə Talış xanı Rusiyanın ali himayəsinə qəbul olunub. Sonradan 1813-cü ildə Rusiya və İran arasında Gülüstan müqaviləsi imzalanıb. Bu müqavilə ilə Azərbaycanın iki hissəyə bölünməsinin əsası qoyulub və Azərbaycan torpaqları iki işğalçı arasında bölüşdürülüb. Lənkəran xanlığı da bir çox digər xanlıqlar kimi Rusiyaya birləşdirilib. 1814-cü ildə general-mayor Mir Mustafa xan vərəm xəstəliyindən vəfat etdikdən sonra onun yerinə oğlu Mirhəsən xan keçib. Mirhəsən xan 1826-cı ildə vəfat etdikdən sonra isə Talış xanlığı ləğv edilib.
Reportajın əvvəlində adını qeyd etdiyimiz və Lənkərandakı Xan Sarayını tikdirən Mir Əhməd xan isə hakimiyyətdə olmayıb, o sadəcə olaraq xan nəslinin davamçısı olub. Bu gün qeyd etdiyimiz kimi Lənkəranda yerləşən bu möhtəşəm abidə Xan yadigarı hesab edilir. Lakin belə bir abidənin vəziyyəti heç də ürəkaçan deyil. Binada indiyə kimi demək olar ki, heç vaxt əsaslı təmir-bərpa işləri aparılmayıb. Bir neçə il əvvəl Azərbaycanın mədəniyyət və turizm naziri də Xan Sarayında olub, vəziyyətlə tanış olduqdan sonra yaxın illərdə binanın təmir-bərpa olunması üçün vəsait ayrılacağını bildirib.
Xan Sarayının vəziyyəti əslən Lənkərandan olan Milli Məclisin komitə sədri Hadı Rəcəblini də narahat edir. Komitə sədri APA-nın əməkdaşı ilə söhbətində Xan Sarayı ilə bağlı maraqlı açıqlama da verib. Onun sözlərinə görə, hazırda 2013-cü ildə Xan sarayının 100 illik yubileyinin keçirilməsi üçün danışıqlar aparılır: “Çox ehtimal ki, yaxın vaxtlarda Xan Sarayı yüksək səviyyədə təmir-bərpa olunacaq. Biz də sarayın tikilməsinin yubileyini mərasimin keçirəcəyik. Bu abidə Azərbaycan xalqının sərvətdir, onu qorumaq, gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Bu gün Lənkərana gələn istənilən adam Xan Sarayına ziyarətə gedir. Demək turizm baxımından da onun əhəmiyyəti böyükdür. Azərbaycanda isə turizmin inkişafına dövlət tərəfindən böyük qayğı göstərilir. Demək belə bir şəraitdə Lənkərandakı Xan Sarayı təmirsiz vəziyyətdə qala bilməz”.