Siyasi

Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixində elə taleyüklü hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız müəyyən bir dövrlə məhdudlaşmır, bütöv bir xalqın gələcəyini müəyyən edir. 15 İyun – Milli Qurtuluş Günü məhz belə tarixi hadisələrdəndir. Bu gün təkcə siyasi hakimiyyət dəyişikliyinin baş verdiyi tarix deyil. Bu gün Azərbaycan dövlətçiliyinin xilas olunduğu, müstəqilliyimizin qorunduğu, xalqın gələcək taleyinin müəyyənləşdirildiyi və müasir Azərbaycanın təməlinin qoyulduğu gündür.

Bu gün Milli Qurtuluş Gününü qeyd edən Azərbaycan 1993-cü ilin Azərbaycanından tamamilə fərqlidir. O zaman ölkə parçalanmaq, vətəndaş müharibəsinə sürüklənmək, hətta müstəqilliyini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Bu gün isə Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam təmin etmiş, Qarabağı işğaldan azad etmiş, regionun lider dövlətinə çevrilmiş və beynəlxalq münasibətlər sistemində söz sahibi olan güclü ölkədir.

Bu böyük yolun başlanğıcı isə məhz 1993-cü ilin iyununda, xalqın təkidli tələbi ilə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə qoyulub.

Heydər Əliyev fenomeni: müasir Azərbaycanın qurucusu

Azərbaycanın müasir tarixini Heydər Əliyev şəxsiyyətindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Çünki ölkəmizin son yarım əsrlik inkişaf salnaməsinin ən mühüm səhifələri məhz onun adı ilə bağlıdır.

1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilən Heydər Əliyev qısa müddət ərzində respublikada köklü dəyişikliklərə nail oldu. Həmin dövrdə Azərbaycan keçmiş SSRİ-nin sosial-iqtisadi baxımdan geridə qalmış respublikalarından biri hesab olunurdu. Sənaye istehsalı aşağı səviyyədə idi, kənd təsərrüfatında ciddi problemlər mövcud idi, milli kadr potensialı isə kifayət qədər formalaşmamışdı.

Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət nəticəsində Azərbaycan ittifaqın ən sürətlə inkişaf edən respublikalarından birinə çevrildi. Yüzlərlə yeni sənaye müəssisəsi tikildi, maşınqayırma, neft-kimya, energetika və digər sahələr sürətlə inkişaf etdi. Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Şirvan və digər şəhərlərdə yeni istehsal müəssisələri yaradıldı.

Ulu Öndər xüsusilə milli kadr hazırlığı məsələsinə böyük diqqət yetirirdi. Minlərlə azərbaycanlı gəncin SSRİ-nin ən nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almasına şərait yaradıldı. Sonralar müstəqil Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və hərbi elitasını təşkil edən insanların böyük əksəriyyəti məhz həmin dövrdə yetişmiş kadrlar idi.

Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də milli hərbi kadrların hazırlanması idi. 1971-ci ildə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Məktəbin yaradılması gələcək Azərbaycan Ordusunun peşəkar zabit korpusunun formalaşmasında mühüm rol oynadı. Təsadüfi deyil ki, Vətən müharibəsində qəhrəmanlıq göstərən zabitlərin bir çoxu məhz həmin məktəbin yetirmələri idi.

Bu dövr Azərbaycan xalqında milli özünüdərk hissinin güclənməsi, dövlətçilik düşüncəsinin formalaşması və gələcək müstəqilliyin siyasi-sosial bazasının yaradılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.

Müstəqilliyin ilk illəri: xaos, anarxiya və dövlətçilik böhranı

1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etsə də, ölkə son dərəcə mürəkkəb şəraitdə fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. Ermənistanın hərbi təcavüzü genişlənir, torpaqlar işğal olunur, iqtisadiyyat iflic vəziyyətinə düşür, dövlət idarəetməsi zəifləyirdi.

1992-ci ildə hakimiyyətə gələn AXC-Müsavat iqtidarı mövcud problemləri həll etmək əvəzinə vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. Siyasi populizm, peşəkar idarəçiliyin olmaması, hakimiyyət daxilində qarşıdurmalar və avantürist qərarlar ölkəni dərin böhrana sürüklədi.

Məhz həmin dövrdə Azərbaycanın strateji əhəmiyyət daşıyan rayonları işğal edildi. Şuşa və Laçının itirilməsi Qarabağ müharibəsinin gedişində ağır nəticələrə səbəb oldu. Ardınca Kəlbəcərin işğalı baş verdi. Azərbaycan beynəlxalq arenada zəiflədi, daxildə isə hakimiyyət böhranı dərinləşdi.

Ölkənin müxtəlif bölgələrində separatçı meyillər güclənirdi. Cənub bölgəsində qanunsuz qurum yaratmaq cəhdləri meydana çıxmışdı. Şimal bölgəsində də təhlükəli proseslər müşahidə olunurdu. Silahlı dəstələr dövlət hakimiyyətinə tabe olmur, faktiki olaraq ölkədə ikihakimiyyətlilik yaranırdı.

1993-cü ilin yayında Azərbaycan vətəndaş müharibəsinin astanasına gəlib çatmışdı. Dövlət müstəqilliyinin itirilməsi təhlükəsi real xarakter almışdı.

Xalqın xilas çağırışı və Milli Qurtuluş

Belə bir ağır vəziyyətdə Azərbaycan xalqı çıxış yolunu Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışında gördü.

1993-cü il iyunun 9-da Heydər Əliyev xalqın tələbi ilə Naxçıvandan Bakıya gəldi. İyunun 15-də isə Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçildi.

Bu tarix sonradan Milli Məclisin qərarı ilə Milli Qurtuluş Günü elan edildi.

Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə qısa müddətdə ölkədə sabitliyin təmin olunması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Vətəndaş qarşıdurmasının qarşısı alındı, separatçı qüvvələr zərərsizləşdirildi, dövlət idarəçiliyi bərpa edildi.

Ümummilli Lider sonralar həmin dövrü xatırlayaraq bildirirdi:

“Azərbaycanı parçalanmaqdan, məhv olmaqdan, müstəqilliyini itirməkdən xilas etmək lazım idi. Mən öz həyatımı da, fəaliyyətimi də buna həsr etdim”.

Məhz həmin dövrdə müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyası müəyyənləşdirildi.

“Əsrin müqaviləsi” və iqtisadi müstəqilliyin əsasları

1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev qarşısında duran əsas vəzifələrdən birinin ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin edilməsi olduğunu yaxşı anlayırdı. Çünki müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan yalnız hərbi və siyasi təhdidlərlə deyil, həm də dərin iqtisadi böhranla üzləşmişdi. İstehsal sahələri dayanmış, inflyasiya sürətlənmiş, dövlət büdcəsi ciddi problemlərlə qarşılaşmışdı. Belə bir şəraitdə dövlət müstəqilliyinin qorunması üçün ilk növbədə güclü iqtisadi baza formalaşdırılmalı idi.

Heydər Əliyevin uzaqgörənliyi nəticəsində hazırlanmış yeni neft strategiyası Azərbaycanın gələcək inkişafının əsasını təşkil etdi. 1994-cü il sentyabrın 20-də dünyanın aparıcı enerji şirkətləri ilə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” təkcə iqtisadi layihə deyildi. Bu müqavilə Azərbaycanın geosiyasi seçimlərinin, iqtisadi müstəqillik iradəsinin və milli maraqlara əsaslanan inkişaf modelinin təcəssümü idi.

Həmin dövrdə bəzi xarici və daxili dairələr Azərbaycanın müstəqil enerji siyasəti yürütməsinə skeptik yanaşırdı. Lakin Heydər Əliyevin qətiyyətli mövqeyi nəticəsində ölkəmiz öz enerji resursları üzərində suveren hüquqlarını beynəlxalq səviyyədə təsdiqlədi. Məhz bu müqavilədən sonra Azərbaycana milyardlarla dollar investisiya cəlb edildi, iqtisadi sabitlik yaradıldı və gələcək inkişaf üçün möhkəm maliyyə bazası formalaşdırıldı.

“Əsrin müqaviləsi”nin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın beynəlxalq əhəmiyyətinin artması oldu. Sonrakı illərdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum və digər strateji layihələr Azərbaycanın yalnız enerji istehsalçısı deyil, həm də qlobal enerji təhlükəsizliyinin əsas iştirakçılarından birinə çevrilməsini təmin etdi. Bu gün Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində oynadığı rolun əsasında məhz Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi enerji strategiyası dayanır.

Hüquqi dövlət quruculuğu və milli inkişaf modeli

Milli Qurtuluşdan sonra ölkənin qarşısında duran ən vacib məsələlərdən biri dövlət institutlarının formalaşdırılması və hüquqi dövlət quruculuğu prosesinin başa çatdırılması idi. Çünki 1991-1993-cü illərdə yaşanan xaos və anarxiya dövlət mexanizmlərinin zəifliyini açıq şəkildə ortaya qoymuşdu.

Heydər Əliyev dövlət quruculuğunu yalnız inzibati idarəetmənin bərpası kimi deyil, milli inkişafın fundamental şərti kimi qiymətləndirirdi. Onun rəhbərliyi ilə dövlət hakimiyyətinin bütün qollarının fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi baza yaradıldı, yeni idarəetmə sistemi formalaşdırıldı və müasir dövlət institutlarının təməli qoyuldu.

1995-ci ildə qəbul edilən ilk milli Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın hüquqi-siyasi inkişafında yeni mərhələ açdı. Konstitusiya ölkənin demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirdi, insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasını dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri kimi təsbit etdi.

Bu dövrdə həyata keçirilən məhkəmə-hüquq islahatları, bazar iqtisadiyyatına keçid, özəlləşdirmə proqramları və sahibkarlığın inkişafı istiqamətində atılan addımlar ölkənin uzunmüddətli inkişaf modelinin əsasını formalaşdırdı. Heydər Əliyevin yaratdığı inkişaf modeli sabitlik, milli maraqlar və dövlətçilik prinsiplərinə əsaslanırdı. Bu model sonrakı illərdə Azərbaycanın davamlı inkişafını təmin edən başlıca amilə çevrildi.

Heydər Əliyevin ən böyük arzusu – Qarabağın azadlığı

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində Qarabağ məsələsi xüsusi yer tuturdu. O, Qarabağ problemini yalnız ərazi məsələsi kimi deyil, milli qürur, tarixi ədalət və dövlətçilik məsələsi kimi qiymətləndirirdi.

1990-cı illərin ağır şəraitində Azərbaycanın imkanları məhdud olsa da, Heydər Əliyev heç vaxt işğal faktı ilə barışmadı. O, dəfələrlə bəyan edirdi ki, Azərbaycan torpaqları mütləq azad ediləcək və ölkənin ərazi bütövlüyü bərpa olunacaq.

Lakin Ulu Öndər emosional yanaşmadan uzaq idi. O, yaxşı başa düşürdü ki, Qarabağın azad olunması üçün ilk növbədə güclü dövlət qurulmalıdır. Buna görə də onun siyasətinin mərkəzində güclü iqtisadiyyatın yaradılması, siyasi sabitliyin təmin edilməsi və müasir ordunun formalaşdırılması dayanırdı.

Məcburi köçkünlərlə görüşlərində səsləndirdiyi fikirlər milyonlarla insan üçün ümid mənbəyi idi. Bu bəyanatlar sadəcə siyasi çıxış deyil, gələcək qələbəyə hesablanmış dövlət strategiyasının tərkib hissəsi idi. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Heydər Əliyevin Qarabağla bağlı strateji baxışı tamamilə doğru idi və Azərbaycan məhz onun müəyyən etdiyi kurs sayəsində tarixi Zəfərə nail oldu.

Prezident İlham Əliyev və Heydər Əliyev kursunun yeni mərhələsi

2003-cü ildən etibarən Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Heydər Əliyev siyasi kursu keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Dövlət başçısı Ulu Öndərin müəyyən etdiyi strateji xətti müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirərək Azərbaycanın iqtisadi, siyasi və hərbi qüdrətini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.

Bu dövrdə ölkənin ümumi daxili məhsulu dəfələrlə artdı, strateji valyuta ehtiyatları formalaşdırıldı və Azərbaycan regionun ən güclü iqtisadiyyatına çevrildi. Eyni zamanda enerji siyasəti yeni mərhələyə yüksəldi. TANAP, TAP və bütövlükdə Cənub Qaz Dəhlizi layihələri Azərbaycanın beynəlxalq enerji bazarlarında rolunu daha da gücləndirdi.

Prezident İlham Əliyevin siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də ordu quruculuğu oldu. Müdafiə sahəsinə ayrılan vəsait artırıldı, ən müasir silah və texnologiyalar alındı, peşəkar hərbi idarəetmə sistemi yaradıldı. Məhz bu siyasət sonradan Azərbaycanın hərbi üstünlüyünün əsasını təşkil etdi.

44 günlük Vətən müharibəsi: tarixi ədalətin bərpası

2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən biridir. Bu müharibə təkcə hərbi əməliyyatlar deyil, eyni zamanda beynəlxalq hüququn təmin olunması və tarixi ədalətin bərpası idi.

Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan Ordusu cəmi 44 gün ərzində Ermənistanın uzun illər ərzində yaratdığı müdafiə sistemini darmadağın etdi. İşğal altındakı torpaqlar azad edildi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü böyük ölçüdə bərpa olundu.

Bu qələbənin əsasında yalnız hərbi üstünlük dayanmırdı. Burada illər boyu aparılmış dövlət quruculuğu siyasəti, iqtisadi inkişaf, milli birlik və peşəkar diplomatiya mühüm rol oynadı. Şuşanın azad olunması isə həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan müharibənin kulminasiya nöqtəsinə çevrildi.

Vətən müharibəsi sübut etdi ki, Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu güclü dövlət konsepsiyası özünü tam doğruldub.

Suverenliyin tam bərpası və yeni reallıqlar

2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri Azərbaycanın müstəqillik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bununla ölkənin bütün ərazisində konstitusiya quruluşu bərpa edildi və dövlət suverenliyi tam təmin olundu.

Bu hadisə təkcə hərbi uğur deyildi. Bu, Azərbaycan dövlətinin gücünün, siyasi iradəsinin və beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyinin təntənəsi idi. Uzun illər ərzində regionda mövcud olmuş münaqişə faktoru aradan qalxdı və Azərbaycan yeni geosiyasi reallıqların əsas müəllifinə çevrildi.

Bu gün regionda kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əməkdaşlıq və sülh gündəliyi ilə bağlı əsas təşəbbüslər məhz Azərbaycan tərəfindən irəli sürülür. Bu isə ölkəmizin regional liderlik mövqeyinin daha da möhkəmləndiyini göstərir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni həyat: Böyük Qayıdışdan yeni inkişaf modelinə

Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər və sonrakı dövrdə dövlət suverenliyinin tam təmin olunması yalnız hərbi-siyasi nəticələrlə məhdudlaşmır. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Prezident İlham Əliyevin dəfələrlə vurğuladığı kimi, işğaldan azad edilmiş ərazilər ölkənin ən böyük quruculuq meydanıdır.

Otuz ilə yaxın işğal dövründə Ermənistan tərəfindən şəhərlər, kəndlər, tarixi və dini abidələr, sosial infrastruktur demək olar ki, tamamilə dağıdılıb. Azərbaycan isə qısa müddət ərzində həmin ərazilərdə misli görünməmiş bərpa proqramına start verib. Bu proqramın miqyası və əhatə dairəsi təkcə region üçün deyil, bütövlükdə postsovet məkanı üçün nadir nümunələrdən biri hesab olunur.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda beynəlxalq standartlara uyğun avtomobil yolları, tunellər, körpülər, dəmir yolu xətləri, hava limanları, elektrik stansiyaları, su anbarları və digər mühüm infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanlarının istifadəyə verilməsi regionun iqtisadi inteqrasiyası və nəqliyyat əlçatanlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Eyni zamanda, Azərbaycan azad edilmiş ərazilərdə sadəcə bərpa işləri aparmır, yeni inkişaf modeli formalaşdırır. “Ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyaları əsasında salınan yaşayış məntəqələri müasir texnologiyaların tətbiqi, ekoloji dayanıqlılıq və yüksək həyat standartları ilə seçilir. Ağalı kəndi artıq bu konsepsiyanın uğurlu nümunəsinə çevrilib.

Böyük Qayıdış proqramı isə təkcə köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı deyil, tarixi ədalətin bərpası və milli birliyin möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İllərlə doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların yenidən öz evlərinə qayıtması Azərbaycanın müstəqillik tarixində yeni səhifə açır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması eyni zamanda ölkənin iqtisadi inkişaf strategiyasının mühüm hissəsidir. Regionun zəngin təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı potensialı, turizm imkanları və nəqliyyat-logistika üstünlükləri yaxın illərdə Azərbaycanın iqtisadi artımına ciddi töhfə verəcək.

Heydər Əliyev siyasətinin təntənəsi

Azərbaycanın son otuz ildən artıq müddətdə keçdiyi inkişaf yolu göstərir ki, bu gün əldə olunan bütün uğurların əsasında Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dövlətçilik strategiyası dayanır. Milli Qurtuluşdan sonra həyata keçirilən siyasətin əsas məqsədi ilk növbədə dövlətin qorunması, sabitliyin təmin olunması və milli maraqlara söykənən inkişaf modelinin formalaşdırılması idi.

1993-cü ildə Azərbaycan parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə idi. İqtisadi böhran, siyasi qeyri-sabitlik, hərbi uğursuzluqlar və separatçı meyillər ölkənin gələcəyini ciddi şəkildə təhdid edirdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə bu təhlükələrin qarşısı alındı, dövlət institutları bərpa edildi və Azərbaycanın gələcək inkişaf kursu müəyyənləşdirildi.

Sonrakı illərdə iqtisadi müstəqilliyin təmin olunması, hüquqi dövlət quruculuğu, milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi və beynəlxalq nüfuzun artırılması istiqamətində həyata keçirilən siyasət Azərbaycanın regionun aparıcı dövlətinə çevrilməsini təmin etdi. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həmin kurs yeni mərhələyə yüksəldi və ölkə qarşısında duran tarixi vəzifələrin həyata keçirilməsi mümkün oldu.

2020-ci ildə qazanılan Zəfər, 2023-cü ildə suverenliyin tam təmin olunması və Qarabağda həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işləri bir daha sübut etdi ki, Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi strateji xətt zamanın sınağından uğurla çıxıb. Müasir Azərbaycan onun dövlətçilik fəlsəfəsinin və uzaqgörən siyasətinin canlı təcəssümüdür.

Milli Qurtuluşdan Zəfər və suverenlik zirvəsinə

Bu gün Azərbaycan tarixinin ən güclü dövrlərindən birini yaşayır. Ölkəmiz iqtisadi, siyasi və hərbi baxımdan regionun aparıcı dövlətinə çevrilib, beynəlxalq münasibətlər sistemində söz sahibi olan aktor kimi çıxış edir. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam bərpası, Qarabağda həyatın yenidən canlanması, beynəlxalq nüfuzun artması və qlobal layihələrdə fəal iştirak Azərbaycanın son onilliklərdə qazandığı ən böyük nailiyyətlərdir.

Bütün bunlar göstərir ki, 15 İyun sadəcə təqvim günü deyil. Bu tarix Azərbaycanın xilası, dövlətçiliyinin qorunması, müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və gələcək uğurlarının təməl daşıdır. Milli Qurtuluşdan başlanan yol bu gün Zəfər, suverenlik və inkişaf salnaməsi ilə davam edir.

Müasir müstəqil Azərbaycan, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam təmin etmiş qalib dövlət olaraq, Heydər Əliyev siyasi irsinin ən böyük təntənəsi, Prezident İlham Əliyevin isə həmin strateji kursu uğurla davam etdirməsinin parlaq nəticəsidir. Azərbaycanın bugünkü qüdrəti və gələcəyə inamı da məhz bu siyasi xəttin gücündən qaynaqlanır.