Konya. Məlahət Nəsibova – APA. Konya sakinləri onlara “Mövlanə cocuqları” deyəndə çox xoşlayırlar. Əslində bütün Türkiyə, hətta dünya konyalıları Mövlanənin övladları, Konyanı isə Mövlanənin vətəni hesab edirlər. İlin bütün aylarında burada hər şey - yeməklər, şirniyyatlar, tədbirlər Mövlanə Cəlaləddin Ruminin adı ilə bağlı olur. Burda yaşayan hansısa formada məvləvilik cərəyanını bir hissəsinə çevrilir. Lakin ilin bir həftəsi burada xüsusilə təmtəraqlı qeyd olunur. Həmin həftəyə Mövlanə, Şəbi-əruz həftəsi deyilir. Bu, dekabrın 7-dən 17-dək davam edir. Əslində Şəbi-əruz fars və ərəb dilindən tərcümədə “toy gecəsi” deməkdir. Mövlanə Cəlaləddin Rumi ölüm gecəsini Allaha qovuşma kimi dəyərləndirdiyi üçün həmin günü – dekabrın 17-ni “Şəbi-əruz gecəsi” adlandırılır. Həmin tədbirləri qeyd etmək üçün dünyanın dörd bir yanından müsəlmanlar, ilahi bağlılığı olan şəxslər Konyaya axışır - xüsusilə də Mövlanə təriqəti ilə daha yazından bağlılıqları olduğunu düşünən iranlılar. Kimisi ruhunu sakitləşdirmək, kimisi dini ziyarətini həyata keçirmək, bəziləri isə turist kimi və insanların həmin günkü ziyarətini maraqla izləmək üçün Konyaya gəlir.
Həmin həftədə Konyada istənilən təriqətdən, cərəyandan olan, müxtəlif geyimli insanları görmək mümkündür. İnsanlar Mövlanə Muzeyində saatlarla içlərinə qapanmış şəkildə oturub, özlərinin dediyi kimi ruhlarını sakitləşdirirlər. Və ya bir qrup insan hansısa formada özünəməxsus ayin həyata keçirir. Həmin gün Konyada müxtəlif məkanlarda insanların sufi, dərviş musiqisi, heç kəsə tanış olmayan tərzdə mahnılar ifa edilir. Soruşduqda isə bununla ruhlarını paklaşdırdıqlarını, Tanrıya daha da yaxınlaşdıqlarını, mənən rahatlandıqlarını deyirlər. Ziyarətçilərin çoxunu Konyaya Mövlanə sevgisi, məvləvilik təriqətinə bağlılıq çəkir. Ən əsas mərasim isə dekabrın 17-də saat 16.00-da Mövlanənin öldüyü deyilən vaxtda baş verir. Bütün ziyarətçilər muzeydə, muzeyə girə bilməyənlər isə bayırda quraşdırılmış böyük ekranın qarşısında dua oxuyaraq Mövlanəni anırlar 
.
Mövlanə Cəlaləddin Rumi kimdir?
Mövlanə Cəlaləddin Rumi 1207-ci ildə Əfqanıstanın Bəlx şəhərində çox varlı bir ailədə doğulub. Atası Bahəəddin
Vələd çox bilgili şəxs olub və aləmlərin sultanı adlandırılıb.
Daha sonra siyasi proseslər səbəbi ilə ailəvi Anadolu torpaqlarına köç ediblər. İlk olaraq, Karaman bölgəsinə gediblər. O zaman Konya şəhəri Anadolu Səlcuqlu dövlətinin paytaxtı idi. Paytaxtlarda hər zaman dünyanın nüfuzlu alimləri toplaşardı. Məhz o zamankı sultan Ələddin Keyqubadın dəvəti ilə Bahəddin Vələd ailəsi ilə birlikdə Konya şəhərinə köçür. Bu gün Mövlanənin, atasının, övladlarının məzarı yerləşən Mövlanə Muzeyini və ətrafındakı Gül bağçasını məhz Səlcuq Sultanı onlara hədiyyə edib.
Mövlanənin ilk müəllimi atası olub. Onun yolu ilə gedən Mövlanə alimlikdə atasını belə keçib. Mövlanənin kəlamları Azərbaycan da daxil olmaqla bu gün dünyada çox məşhurdur. Bu kəlamlar kitab şəklində Mövlanənin ilk əsəri olan “Məsnəvi”də toplanıb. “Məsnəvi” bir sıra ölkələrdə dərslik kimi keçilir. Məsnəvini əslində Mövlanənin ən yaxın adamı olan Çələbi Üsaməddin qeydə alıb. O, həmişə Mövlanənin yanında olub, dilindən çıxan kəlamları yazıb. Digər kitabları isə oğlu Sultan Vələdin atasının hər dərsini dinləyib qeyd etməsi ilə ərsəyə gəlib. 
Mövlanənin aynası - Şəms Təbrizi
Azərbaycanlılar üçün Mövlanə Cəlaləddin Rumi ən çox tanıdan səbəb Təbrizdən olan azərbaycanlı alim Şəmsdir. Şəms Təbrizi Mövlanə Cəlaləddin Ruminin yaxın dostu olub, ona yoldaşlıq edib. Aralarında 40 yaş qədər fərq olub. Bəziləri Şəmsin Mövlanənin müəllimi olduğunu yazır. Mövlanə isə Şəmsi özünün aynası adlandırıb. Konyada hər kəs Mövlanənin Mövlanə kimi yetişməsində Şəmsin böyük rolu olduğunu qəbul edir. Hər zaman Şəmslə Mövlanə arasında xüsusi ruhi bağlılıq vurğulanır.
Tarix onların görüşünün 1244-cü ildə Konyadakı Düyüsatanların karvansarasında baş tutduğunu yazır. Onların bu görüşünü müasirləri iki dənizin qovuşması kimi qiymətləndirir, bu görüşü "Mərc əl Bəhreyn" adlandırırlar. Bu ərazi Konyada bu gün də qorunur və Konyanın məşhur Ələddin təpəsi deyilən ərazisindədir. 
Şəmsin yüksək insani keyfiyyətləri, sufi ideyalarına dərindən sədaqəti Rumini özünə cəlb edir. Rumi onu özünün mürşidi elan edərək, elmi fəaliyyətini dayandırır, mədrəsədəki işini buraxır. Onlar vaxtlarını Şəmsin digər müridləri ilə birlikdə sufi məclislərində keçirirlər.
Ruminin doğmaları onun bu halından təşvişə düşür və onları ayırmaq istəyirlər. Şəms 1246-cı ildə Rumidən xəbərsiz Konyanı tərk etməli olur və bəzi mənbələr onun Dəməşqə getdiyini yazır. Lakin Şəmsin bu gedişi vəziyyəti düzəltmir. Rumi ayrılığı çox ağır keçirir. O, cəmiyyətdən üz çevirib, özünə qapanır. Hicran dərdi onun şeirlərinə xüsusi bir qüvvə bəxş edir. O vaxtdan Şəms Təbrizi ilə Mövlanə bir daha görüşmür.
Şəms Təbrizinin isə hara getməsi tam olaraq məlum deyil. Bununla bağlı müxtəlif versiyalar olsa da, İranla Türkiyə arasında mübahisəli məsələdir. İran onun qəbrinin Xoy şəhərində olduğunu iddia edir. Konya şəhərində də qədim bir parkda məscidə Şəms Təbrizinin adı verilib. Orada azərbaycanlı alimin məzarını simvolizə edən sandıqça da qoyulub. İnsanlar məscidə Şəms Təbrizini anmağa, ibadət etməyə, hətta qışda isinməyə gəlirlər. 
Mövlanə muzeyi
Mövlanə Cəlaləddin Ruminin və sonrakı nəslinin qəbri isə bugünkü Mövlanə muzeyindədir. Atasının vəfatından və orada dəfn edilməsindən bəri Mövlanə muzeyinə hər gün çox sayda insan axışır. Mövlanənin oğlu Sultan Vələddən sonra bu bina dərvişlərin dərs aldığı, məvləviliklə məşğul olduğu mədrəsə olub. Türkiyədə Cümhuriyyət qurulduqdan sonra 1926-cı ildən burada təhsil dayandırılıb və muzeyə çevrilib. 
Mövlanə muzeyi Konya şəhərinin turistlər tərəfindən ən çox ziyarət edilən binasıdır. Muzeyə giriş əvvəllər ödənişli olub. Hətta Türkiyənin ən çox gəlir gətirən ikinci muzeyi hesab edilib. Konyadan olan Türkiyənin indiki baş naziri Əhməd Davudoğlunun təşəbbüsü ilə bir müddət əvvəl muzeyə giriş ödənişsiz edilib.
Mədrəsənin bütün əşyaları bu günə kimi qorunub saxlanılır. Əşyaların tez xarab olmaması üçün içəridə işıqlı aparatlarla çəkilişə icazə verilmir.
Muzeydə Mövlanə Cəlaləddin Ruminin, atası Bahəddin Vələdin, oğlu Sultan Vələdin və digər yaxınlarının məzarları yerləşir.
Muzeyin yuxarı bölməsində yalnız qadınlar əyləşib. Aşağıda kişilər və musiqiçilər toplaşıblar, və Səma mərasimləri təşkil olunub. Səma mərasiminin təşkil edildiyi zalda çilçıraq asılıb. Səma mərasimi həyata keçirən səmazənlər mərasim zamanı çaşmamaq üçün həmin çilçıraqda özləri üçün baxış nöqtəsi müəyyənləşdiriblər.
Dərvişlər dərgaha (indiki muzey) xidmət edən insanlar olub. Hər kəs dərviş ola bilməzmiş. Onların ilk vəzifələri mətbəxdən başlayıb.
Səbirli olmağı öyrənmək və nəfislərinə yiyələnmək üçün xüsusi tapşırıqları yerinə yetiriblər. Dərvişlər qapıdan Mövlanənin qəbri üzərindəki papaqla paralel yerdə təzim edərək içəri giriblər. Sol ayaqları ilə sağ ayağın barmağının üstünü örtüblər. Muzeydə olan bələdçilər bunun xüsusi tarixçəsinin olduğunu deyirlər. Mövlanənin aşbazı olub və dərgahda yalnız ona maaş ödənilirmiş. Bir gün qonaq gəlir. Dərgahda bütün ərzaqlar olub, amma odun olmayıb. Mövlanə aşbaza deyib ki, odun yoxdursa, ayaqları var. O da saf şəkildə ocağın altına ayağını tutub və ayağından od çıxıb. Bu hadisə aşbazı qürrələndirib və o, dərvişlərə “illərdir, burdasınız, sizdən bir şey çıxmadı, mən yemək bişirə-bişirə yetişdim” deyib. Bundan dərhal sonra aşbazın ayağının ucu yanmağa başlayıb və o içəri girəndə məcburən ayaq barmağını digər ayağı ilə örtüb. O vaxtdan Mövlanənin qəbrinin üzərindəki papaqla üzbəüz içəri girən hər kəs ehtiram olaraq həmin şəkildə baş əyir.
Muzeydə daşdan yonulmuş səbir zəncirləri var. O zamanlar daş üzərində işləmələr məşhur olub. Gözəl binaların tikintisi zamanı bu ustaların əməyindən çox istifadə edilib. Dərgahda da boş zamanlarında dərvişlər belə bir zəncirlərin üzərində işləyiblər. Bəzən bir zəncirin hazırlanmasına 20 ilə yaxın vaxt sərf ediblər. Varlı əmirlər, rəsmi qurumlardakı şəxslər belə bir zənciri gördükdə ona çox böyük məbləğdə pul ödəyirmiş. Bununla həm ustanın əməyi qiymətləndirilib, həm də iş yerlərinin önünə qoyaraq insanları səbrə çağırırlarmış. 
O dövrdə Qurani-Kərimi yazmaq üçün 2 il lazım olub. Çünki normalda bir yazar səhv etməsin deyə gündə yalnız 1 hərf yazarmış. Muzeydə həmçinin 16 yaşlı bir qızın 10 ilə qələmə aldığı ən kiçik quran da nümayiş olunur. Mövlanənin geyimləri, o dövrkü məişət əşyaları, Mövlanənin ən məşhur kitabı olan Məsnəvi də muzeydə sərgilənir. 
Muzeyin üzərində yaşıl bir qübbə var. Mövlanənin atası öldükdə ona təklif ediblər ki, qübbə tik
ilsin, lakin o, buna icazə verməyib. Bildirib ki, göylərdən daha qüdrətli bir qübbə tikilməyəcəyinə görə zəhmət çəkmək l
azım deyil: “Bizim məzarımız yerlərdə deyil, göylərdədir”. 
Lakin 1273-cü ildə M
övlanə vəfat etdikdə oğlu atasının tələbələrini incitməyib və bu qübbə tikilib.
Səma rəqsləri
Mövlanə dedikdə təbii ki, ilk ağıla gələn səma rəqsləri olur. Səma rəqsləri Şəbi-Əruz günlərinin də ən əlamətdar mərasimidir. Bu mərasim Konyada mütəmadi təşkil olunur. Lakin Konya sakinləri və turistlər Şəbi-Əruz həftəsində bu rəqsləri izləməyi xüsusilə sevirlər.
Rəqs Mövlanə Cəlaləddin Rumi yolunu tutanların, içindəki İlahini axtaranların mənəvi yolu hesab olunur. Bir qrup ağ paltarlı kişi sürətlə fırlanaraq mərasim təşkil edir. Lakin onların hər bir hərəkətinin xüsusi anlamı var. Və bu anlamlar rəqslər təkmilləşdikcə formalaşıb, genişlənib. Kainatda, günəş sistemində cisimlər, insan bədənində qan daxil olmaqla hər şey dövr edir. Bu rəqsdə dövr etmə məhz bunu simvolizə edir. Termin olaraq, səma sözü musiqi dinləyərkən vəcdə gəlib hərəkət etmək, dönmək deməkdir. Mövlanə dövründə nizamlı şəkildə icra edilməyən bu ayin oğlu Sultan Vələddən başlayaraq xüsusi qaydaya salınıb. Mövlanənin səma rəqsi etməsi ilə bağlı fikirlər də mübahisəlidir.
Səma hərəkətlərinin Mövlanədən də əvvəl İslam toplumunda bilindiyi deyilir. Bəzi mənbələrə görə, Mövlanə hər hərəkəti səma olaraq görüb. O, “Divani-Kəbir” əsərində arının bal hazırlaması kimi hər şeyin əslində səma hərəkəti etdiyin bildirib. Bəzi rəvayətlərə görə, ona səma hərəkətlərini anası öyrədib. Lakin bunu Şəms-Təbrizi ilə bağlayanlar da var. Səma ibadətinə onun Şəmslə görüşdən sonra başladığı deyilir.
Şəms ona “tələb və arzu etdiyin hər şeyi səmada taparsan” deyib. Bununla da Mövlanə Səmaya başlayıb və ömrünün axırına kimi bu işlə məşğul olub. Səma rəqsləri ilk dəfə indiki Mövlanə muzeyində səmaxana adlanan yerlərdə təşkil edilib. Rəqs zamanı səmaxananın girişində Mövlanənin prototipi olan şeyx dayanır. Şeyxin dayandığı xətt İstiva postu adlanır, bunun mənası həqiqətə gedən yol deməkdir və bu postda yalnız şeyx dayana bilər. Mutrıb deyilən musiqi qrupu, səmazənlər və şeyx yerini aldıqdan sonra mərasimə başlanılır. Neylə musiqi səslənir. Səma mərasimi iştirakçıları bu musiqini kainata ruh verilməsi kimi qiymətləndirirlər. Ardınca “Devr-i Veled” deyilən mərasim başlayır. Şeyx və səmazənlər musiqinin ritminə uyğun olaraq səmaxanada 3 dəfə dövrə vururlar. Birinci dövr Allahın günəş, ay ulduzlar və bütün cansız varlıqları yaratmasını, ikinci dövr bitki aləminin, üçüncü dövr isə heyvanat aləminin yaranmasını təmsil edir. 
Hər 
posta çatdıqda bir-birinin ardında dayanan səmazənlər bir-birinə hörmət xatirinə təzim edirlər. “Devr-i Veled’ bitdikdən sonra postda yerini alan şeyx məzar daşı mənasını verən üst qara geyimlərini çıxaran səmazənlərlə bir-bir üz-üzə gəlir və görüşdüyü hər səmazən səma rəqsinə başlayır. Bu insanın doğulduğunu simvolizə edir. Kəfən mənasını verən ağ geyimdə olan səmazən meydana girən zaman əlləri ilə çiynini qucaqlamış vəziyyətdə olur. Bu haqqın (Allah, Tanrı) birliyinə işarədir. Səmaya başladıqdan sonra sağ əl yuxarı, sol əl isə aşağı şəkildə açılır. “Bu haqdan alıb haqqa veririk, özümüz bir şey etmirik” anlamını daşıyır. Səmazən planetlərin həm öz oxu, həm də günəş ətrafında dönməsi kimi həm özləri yerlərində, həm də səmaxanada dönürlər. Səmazənlər eyni mərasimi 4 dəfə təkrarladıqdan sonra şeyx səmaya girir. İki əli ilə əynindəki qara üst geyiminin iki ucunu tutur və hər kəsə ürəyinin açıq olduğu mesajını verir. Sonda səslənən ney səsi ilə şeyx postu tərk edir və səma rəqsi mərasimi bitir.
Təbii olaraq, Mövlanə dövründə bu hərəkətlərin Allah üçün edildiyi deyilsə də, indi insanlar bunu həm də Mövlanə Cəlaləddin Rumiyə sadiqlik baxımından edirlər. Səmazənlər dönərkən Allah barədə düşünür, adını çəkir və dualar oxuyurlar. Səmazənlər dönərkən başlarının fırlanmaması üçün bu işlə mütəmadi məşğul olur və bədənlərini öyrəşdirirlər. Səma rəqsinə il başlayan zaman yuvarlaq bir taxtanın üstünə mismar vurulur. Sol ayaqda baş barmaqla ikinci barmaq mismara keçirilir və ilk vaxtlar 18 dəfə dövrə vururlar. Günbəgün bunun sayı artırılır. Səma ac qarnına edilməlidir.
O dövrlər Mövlanənin və dərvişlərin papağı keçədən hazırlanarmış. Bu papağın xüsusi anlamı var. Şeyxlərin papağında əlavə yaşıl rəngdə sarğı da olur. Hazırda bu papaqdan səma mərasimlərindəki şe
yx istifadə edir. Konyada bu papaqların hazırlanması və keçə sənəti ilə keçəçi Cəlaləddin Bərbəroğlu məşğul olur. O, həmçinin gələn turistlərə papağın hazırlanması qaydasını və anlamını izah edir. Papağın 2 hissədən ibarət olmasının səbəbi ziddiyyətlər aləmini simvolizə etməsidir. Keçələr o
zamanlar keçi qəzilindən hazırlanarmış, indi isə qoyun yunundan istifadə olunur. Mövlanə tərəfdarları və Mövlanə daxil olmaqla o dövrün adamları bu papaqları ehtiram xatirinə başa qoymazdan öncə öpərlər. Öldükdən sonra isə papaqlar sahiblərinin məzarı üstünə qoyulur.
Məvləvilikdə rübab musiqi aləti ney qədər önəmli yer tutur. Hətta rübabın cənnətdə duyulan səslərdən biri olduğu deyilir. Mövlanə və oğlu Sultan Vələd də rübab çalıblar. Konyada Şəms Aksu adlı şəxs bu alətin düzəldilməsi ilə məşğuldur. Musiqi aləti hind qozu ağacından hazırlanır. İndiki kaman alətlərinin əvvəlki formasının məhz rübab olduğu bildirilir. 
Mövlanə dövründən 800 ildən çox keçib. Buna baxmayaraq, onun nəslinin nümayəndələri hələ də Konyada yaşayır, ailə olaraq, Beynəlxalq Mövlanə Vəqfini yaradıb. Hazırda Çələbi soyadını daşıyırlar. Vəqfin başqanı Faruk Ənvər Çələbidir. Lakin vəqfin əsas işlərini onun bacısı Esin Çələbi icra edir. Konya sakinləri onu “Çələbim” deyə çağırırlar və Esin xanımı çox sevinirlər. Hətta Esin xanımın üz cizgilərinin tamamilə Mövlanənin üz cizgiləri ilə eyni olduğunu deyirlər. 
Esin Çələbi vəqfin 1996-cı ildə 5 ailə üzvü və digər mövlanəsevərlər tərəfindən yarandığını bildirib. O, beynəlxalq vəqfin bütün dünyada fəaliyyətlər həyata keçirdiyini və Mövlanəni tanıtdığını deyir. Dediyinə görə, Mövlanənin nəsli 1925-ci ilə kimi məvləvilik təriqətinin yayılması ilə məşğul olub. Abdulhalim Çələbi Konyada “makam çələbisi” (təriqətə rəhbərlik edən şəxs) olub. O, Mustafa Kamal Atatürkün icazəsi ilə oğlu Bakır Çələbini Hələb şəhərindəki məvləvixanaya “makam çələbisi” təyin edib. Esin Çələbi və qardaşı Faruk Çələbi məhz orada doğulub və məvləvixanada böyüyən son Mövlanə nəslini təmsil edirlər. 
Bizimlə söhbətində Esin xanım Mövlanənin həyatından, insanların ona sevgisindən, vəqfin fəaliyyətindən danışdı. O, Mövlanənin əslində islam dini ilə heç bir bağlılığının olmaması barədə səslənən iddialara cavab verib: “Mövlanə deyir: “Mən Quranın bəndəsiyəm, seçilmiş həzrəti Məhəmmədin yolunun tozuyam. Kim bundan başqa bir şey dediyimi bildirərsə, ondan da, o sözdən də şikayətçiyəm”. O, bütün eşqlərin ilahi eşqə körpü olduğunu deyib. Dediyi hər kəlama qaynaq olaraq isə “Qurani-Kərimi göstərib”.
Konyada hər şeyin adı Mövlanə ilə bağlıdır. Bu bölgənin ən məşhur yeməyi ətli əkməkdir. Lakin ətli əkməyi belə pendirlə hazırlayanda onun adını Mövlanə əkməyi qoyublar. Konyanın ən məşhur şəkərinin adı da Mövlanə şəkəridir. Qiyməti çox ucuzdur və satıcılar tərəfindən turistlərə almaları üçün ilk bu şəkər təklif olunur. 
Konya bu il İslam Dünyası Turizm paytaxtı elan olunub. Bu şəhərin göstəriləcək, təqdim ediləcək çoxlu xüsusiyyəti var. Bu hadisə Mövlanənin İslam dünyasına daha geniş tanıtmaq, Konya şəhərinin turistik imkanlarını nümayiş etdirmək baxımından çox böyük fürsətdir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/apa_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
