Son illərdə Cənubi Qafqazın iqtisadi mənzərəsində mühüm dəyişikliklər baş verir. Regionun nəqliyyat xəritəsi yenidən formalaşır, əvvəllər ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə məhdudlaşan bağlantılar daha geniş regional şəbəkənin tərkibinə çevrilir. Bu proses yalnız yeni yolların və dəmir yolu xətlərinin yaradılması ilə məhdudlaşmır. Söhbət ticarət axınlarının istiqamətinin dəyişməsindən, bazarlar arasında məsafənin qısalmasından və əvvəllər periferiyada qalan ərazilərin yeni iqtisadi əlaqələr sistemində daha mərkəzi mövqe qazanmasından gedir.
Qlobal ticarətdə təchizat zəncirlərinin yenidən qurulduğu və alternativ marşrutlara tələbin artdığı bir vaxtda coğrafi mövqenin iqtisadi əhəmiyyəti də dəyişir. Əvvəllər əsasən sərhəd və ya tranzit ərazisi kimi qəbul edilən məkanlar yeni bağlantılar yarandıqda ticarət, logistika, istehsal və enerji axınlarının kəsişdiyi qovşaqlara çevrilə bilər. Bu baxımdan Cənubi Qafqazda baş verən dəyişikliklər Naxçıvan üçün xüsusi imkanlar yaradır.
Naxçıvanın iqtisadi gələcəyi uzun müddət onun coğrafi mövqeyinin yaratdığı məhdudiyyətlərlə müəyyənləşib. Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı yerləşməsi və nəqliyyat bağlantılarının məhdudluğu muxtar respublikanın iqtisadi potensialının tam miqyasda reallaşmasına mane olan amillərdən biri olub. Lakin yeni kommunikasiyaların formalaşması bu coğrafiyanı məhdudiyyətdən üstünlüyə çevirə bilər. Qarşıdakı mərhələdə Naxçıvan yalnız sərhəd və ya tranzit ərazi deyil, Avrasiyanın müxtəlif iqtisadi məkanlarını birləşdirən qovşaq kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Bu dəyişimin mərkəzində TRIPP - yeni nəqliyyat bağlantısının yaradılması dayanır. Layihəyə yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında fasiləsiz nəqliyyat bağlantısının yaradılması kimi baxmaq onun potensialını dar çərçivədə qiymətləndirmək olardı. Yeni bağlantı iki coğrafi məkanı birləşdirməklə yanaşı, Naxçıvanın daha geniş regional nəqliyyat sisteminə çıxışını genişləndirə və onu yeni yük və ticarət axınlarının üzərində yerləşdirə bilər.
TRIPP-in strateji əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında fasiləsiz bağlantının yaradılması ölkənin iki hissəsi arasında nəqliyyat əlaqələrinin bərpası baxımından mühüm addım olmaqla yanaşı, bu xəttin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri ilə inteqrasiyasına imkan yarada bilər. Beləliklə, Naxçıvan üçün bu bağlantı ayrıca bir yol deyil, müxtəlif istiqamətlərdən gələn marşrutların bir-birinə bağlandığı daha geniş iqtisadi platforma funksiyası daşıya bilər.
Bu imkan Naxçıvanın coğrafi mövqeyi ilə daha da güclənir. Muxtar respublika Türkiyə, İran və Ermənistanla sərhəddə yerləşir. İndiyədək regiondan keçən böyük yük axınlarının mühüm hissəsi Gürcüstan üzərindən daşınıb. Yeni kommunikasiyalar isə Naxçıvanı həmin marşrutlara alternativ və onları tamamlayan logistika istiqamətinə çevirə bilər. Türkiyə, İran və Ermənistanla sərhəd mövqeyi, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə yeni bağlantı və Avrasiya dəhlizlərinə çıxış perspektivi muxtar respublikaya təxminən 200 milyon nəfərlik regional bazara çıxış imkanı yaradır.
Naxçıvanın daha böyük potensialı isə onun Mərkəzi Asiya-Azərbaycan-Türkiyə-Avropa xəttinə inteqrasiya olunması ilə bağlıdır. Bu istiqamətdə alternativ bağlantılara tələbin artması Naxçıvanın rolunu yerli və regional səviyyədən daha geniş Avrasiya miqyasına çıxara bilər.
Perspektivdə 15 milyon tona qədər yükaşırma potensialına malik nəqliyyat dəhlizinin formalaşması bu baxımdan mühüm göstəricidir. Belə bir miqyas Naxçıvanın regional logistika mərkəzi kimi mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirə bilər. Lakin söhbət yalnız daşınacaq yükün fiziki həcmindən getmir. Böyük yük axınları anbar, çeşidləmə, gömrük, daşınma, sığorta, texniki xidmət və digər logistika xidmətlərinə əlavə tələbat yaradır. Daha böyük iqtisadi təsir isə həmin axınların Naxçıvan daxilində əlavə dəyər yaratması ilə meydana çıxır. Dəhlizin əhəmiyyəti, deməli, yalnız onun üzərindən nə qədər yük keçəcəyindən deyil, bu hərəkətin Naxçıvan iqtisadiyyatında nə qədər yeni fəaliyyət və gəlir formalaşdıracağından asılı olacaq.
Bu səbəbdən növbəti mərhələ tranzitdən daha geniş olmalıdır. Nəqliyyat dəhlizlərinin yaratdığı imkanların yalnız tranzit gəlirləri ilə məhdudlaşdırılması onların iqtisadi potensialının bir hissəsinin istifadə olunmadan qalmasına səbəb ola bilər. Əsas məsələ yüklərin Naxçıvandan keçməsi ilə yanaşı, həmin iqtisadi dövriyyənin müəyyən hissəsinin muxtar respublikanın daxilində formalaşmasıdır.
Bunun üçün nəqliyyat xətləri ətrafında istehsal klasterlərinin, logistika mərkəzlərinin, anbar və emal müəssisələrinin yaradılması mühüm rol oynaya bilər. Anbar və logistika infrastrukturu məhsulların saxlanması və bölüşdürülməsini təmin edəcək, emal müəssisələri xammalı daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsula çevirəcək, istehsal klasterləri isə nəqliyyat imkanlarını real iqtisadi fəaliyyətlə əlaqələndirəcək. Beləliklə, tranzitlə başlayan proses istehsal, emal və xidmət sahələrində yeni gəlir mənbələrinin yaranmasına qədər genişlənə bilər.
Naxçıvanın coğrafi mövqeyi də bu mərhələdə yeni məna qazana bilər. Bir vaxtlar əsas iqtisadi mərkəzlərdən uzaqlıq və nəqliyyat əlaqələrinin məhdudluğu kimi qəbul edilən xüsusiyyətlər yeni kommunikasiya şəbəkəsi şəraitində üstünlüyə çevrilə bilər. Türkiyə ilə yaxınlıq qərb istiqamətinə, İranla sərhəd cənub istiqamətinə, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə bağlantı isə ölkənin ümumi iqtisadi və nəqliyyat sisteminə çıxış yaradır. Ermənistanla sərhəd mövqeyi də gələcək regional kommunikasiyaların formalaşması baxımından bu coğrafiyanın əhəmiyyətini artırır.
Lakin Naxçıvanın gələcək iqtisadi rolunun yalnız yük daşımaları və logistika ilə məhdudlaşması bu mənzərənin tam təsviri olmazdı. Nəqliyyat bağlantılarının yaratdığı imkanlara gələcəkdə yeni enerji əlaqələrinin də əlavə olunması muxtar respublikanın regional əhəmiyyətini daha yüksək səviyyəyə çıxara bilər. Burada söhbət yalnız mövcud enerji infrastrukturunun genişləndirilməsindən deyil, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Türkiyə və Avropa arasında formalaşa biləcək yeni transregional enerji dəhlizlərindən gedir. Xüsusilə elektrik enerjisinin və yaşıl enerjinin bir regiondan digərinə ötürülməsi üçün yaradılacaq yeni bağlantılar Naxçıvanı daha geniş enerji sisteminin mühüm nöqtəsinə çevirə bilər.
Mərkəzi Asiyanın enerji potensialı, Azərbaycanın regionda formalaşdırdığı enerji infrastrukturu və Türkiyənin həm mühüm enerji bazarı, həm də Avropaya çıxış baxımından əsas həlqələrdən biri olması yeni enerji bağlantıları üçün zəmin yaradır. Gələcəkdə elektrik enerjisinin, o cümlədən yaşıl enerjinin bu istiqamətlər üzrə ötürülməsi üçün yeni enerji dəhlizlərinin yaradılması Naxçıvanı həmin sistemin mühüm keçid və əlaqələndirici nöqtələrindən birinə çevirə bilər.
Belə bir ssenaridə Naxçıvanın əhəmiyyəti yalnız ərazisindən enerji axınının keçməsi ilə ölçülməyəcək. Muxtar respublika müxtəlif enerji sistemlərinin və bazarlarının bir-birinə yaxınlaşdığı coğrafi nöqtəyə çevrilə bilər. Mərkəzi Asiyadan və Azərbaycandan gələn enerji axınlarının Türkiyə və daha sonra Avropa istiqamətinə yönəlməsi Naxçıvana daha geniş regional enerji şəbəkəsinin bir hissəsi olmaq imkanı verə bilər. Bu isə onun nəqliyyat qovşağı kimi formalaşan rolunu tamamlayaraq Naxçıvanı transregional enerji arteriyalarının mühüm nöqtəsinə çevirə bilər.
Yaşıl enerjinin perspektivi burada ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Enerji sistemlərinin daha təmiz mənbələrə doğru dəyişməsi müxtəlif regionlarda istehsal olunan yaşıl enerjinin daha geniş bazarlara çatdırılması üçün yeni bağlantılara tələbi artırır. Mərkəzi Asiya və Azərbaycanın potensial enerji mənbələri, Türkiyənin isə istehsal və istehlak məkanlarını Avropa ilə birləşdirən əsas həlqələrdən biri kimi çıxış etməsi yeni enerji dəhlizlərinin coğrafiyasını genişləndirə bilər. Naxçıvanın bu xətt üzərində yerləşməsi onun üçün enerji axınlarının sadəcə keçid məntəqəsi olmaqdan daha böyük iqtisadi və strateji məna daşıya bilər.
Beləliklə, nəqliyyat və enerji infrastrukturu eyni coğrafiyada bir-birini tamamlayan funksiyalara çevrilə bilər. Nəqliyyat infrastrukturu Naxçıvanı yük və ticarət axınlarının üzərində yerləşdirirsə, yeni elektrik və yaşıl enerji bağlantıları onu enerji axınlarının da hərəkət etdiyi regional sistemə daxil edə bilər. Logistika mərkəzləri və istehsal müəssisələri nəqliyyat bağlantılarından faydalanarkən, enerji infrastrukturu həmin iqtisadi fəaliyyətin regional enerji sistemləri ilə əlaqəsini gücləndirə bilər.
Bu baxımdan Naxçıvanın qarşısında yaranan mənzərə artıq yalnız yeni avtomobil və ya dəmir yolu bağlantısı ilə izah edilə bilməz. Burada müxtəlif iqtisadi axınların eyni coğrafiyada kəsişməsi baş verir: yüklər hərəkət edir, logistika bu axınları təşkil edir, istehsal və emal əlavə dəyər yaradır, yeni elektrik və yaşıl enerji bağlantıları isə Naxçıvanı daha geniş regional enerji sisteminə bağlayır.
Bu modelin reallaşması, əlbəttə, yalnız marşrutların yaradılmasından asılı deyil. Nəqliyyat infrastrukturu ilə yanaşı, logistika mərkəzləri, anbar və emal gücləri, istehsal klasterləri və onları dəstəkləyən biznes infrastrukturu formalaşmalıdır. Enerji istiqamətində isə yeni bağlantıların və elektrik enerjisi axınlarının təmin olunması üçün uyğun infrastrukturun yaradılması vacib olacaq. Əsas məqsəd tranziti son nəticə kimi deyil, daha geniş iqtisadi inkişafın başlanğıcı kimi qiymətləndirməkdir.
Naxçıvan üçün qarşıdakı dəyişikliklərin əsas məntiqi də burada görünür. TRIPP nəqliyyat bağlantısını gücləndirə, bu bağlantı logistika və ticarət axınlarını genişləndirə, həmin axınlar isə istehsal və emal üçün yeni imkanlar yarada bilər. Yeni elektrik və yaşıl enerji dəhlizləri isə bu iqtisadi coğrafiyaya daha bir ölçü əlavə edərək Naxçıvanın regional rolunu nəqliyyat qovşağından enerji qovşağına qədər genişləndirə bilər.
Nəticədə söhbət yalnız yeni bir marşrutun yaranmasından getmir. Məsələ Naxçıvanın coğrafiyasının iqtisadi mənasının dəyişməsidir. Uzun illər məhdudiyyət yaradan mövqe yeni kommunikasiyalar şəraitində üstünlüyə çevrilə bilər. Nəqliyyat bağlantısı, logistika, ticarət, istehsal və enerji bir-birini tamamlayan vahid iqtisadi zəncirə çevrildiyi halda Naxçıvan Avrasiyanın müxtəlif iqtisadi və enerji axınlarının kəsişdiyi yeni regional qovşaq kimi formalaşa bilər.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/apa_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
